تبریک سال نو

حلول سال جدید را تبریک عرض نموده و امیدوارم در سایه ایزد منان سالی خوب همراه با موفقیت داشته باشید

 

گؤركملي طنز شاعيري آرش آزاد

گؤركملي طنز شاعيري آرش آزاد

«م. صفا» طبعينده

آرشم اؤز جانيمي خالقيما قوربان دئميشم

طنز ايله شئعر قوشوب بير نئچه ديوان دئميشم

گولدورركن ائليمي، آغلاميشام باطينده

اونلارين شادليغيني درديمه درمان دئميشم

ايسترم ياتسادا بيركس اويانيب بير دوشونه

عاريفانه قاناتي كؤنلومه جانان دئميشم

وطنين حؤرمتيني آنلايان اينساني سئويب

او گؤزل خيصلتينه، عشق‌ايله ايمان دئميشم

باغ جنّت يولونا اود قالايان قوللارلا-

كوله شيطلانلارا من خار مغيلان دئميشم

ايسترم عالمي شادليق بورويه، بايرام اولا

چونكي خوش گونلر اوچون نذر فراوان دئميشم

چوخلو نيفرت ائدرم ظولم بيناسين قويانا

بابك‌ايله نبي- يه حؤجّت دوُران دئميشم

«بو نئچه بيتي يازيبدير منه شاعير دوستوم

او صفالي خزري ائللره حئيران دئميشم»

26/9/86

طنز دنياسي

محمدعلي نقابي شبستر

 

بيلينديگي‌كيمي طنز دنياسي‌نين چوخ اوزون و تاريخي بير كئچميشي واردير. بوتون دنيا ملتلري‌نين يازيلي و شفاهي ادبياتيندا طنز فورماسي اوْزينه مخصوص ديه‌رلي و علوي بير يئر توتموشدور.

طنز جامعه‌ده‌كي منفي‌ليك‌لري، عيبه‌جرليك‌لري، گولمه‌لي و كسگين شكينده افشاء و تصوير ائده‌ن ادبي اثردير. بئلنچي يازي فورماسي هر يازيچي يايوخ، بلكه خصوصي استعداد و وئرگي‌يه مالك اولان اديبه نصيب اوْلور.

استاد حميد آرش‌آزاد دوغما يوردوموز آذربايجانين ادبيات ساحه‌سينده تانينميش طنز يازيچي و اوزاق گؤروشلو بير شاعر و روزنامه‌نگار‌دير. اوْنا گؤره من اوْجنابين حياتينا و ياراديجي‌ليغينا توخونمادان، طنزين تاريخي حقينده بير نئچه كلمه يازيرام.

طنز ادبي هنري‌نين اساسي و كؤكو بيرينجي «ساتيرا» آدي‌ايله اروپا منشأليدير. سؤز «قاريشيق» معناسي داشي‌يان «ساتورا» لغتيندن آلينميشدير. ميلادي ايلين بيرنجي عصرينده تانينميش روْماني خطيب قوئين تيلي يانوس (Quintilianos) دئميش: «طنز فورماسي تماميله. بيزروْمالي. لارا مخصوصدور». اوْ بيري طرفدن ميلاددان اؤنجه ياشايان يونان‌ كمدي يازيچي‌سي آريستو فاينس (aristofanis 257- 180 ق. م) ين نمايشنامه‌لرينده مشخص بير طنزه راستلانماقدا‌‌دير.

يونان اساطيرينده، ساتيروس ياري گئچي، ياري انسان اوْلان وارليغا وئريلن آددير. دئمك كه ايتاليا نجاويو نانجا طنز سؤزلري‌نين بير بيرينه بنزه‌ديگي اوچون هر ايكيسي بيرلشميش و واحد فورما حالينه گلميشدير.

ميلاددان اؤنجه طنز ادبياتيندا مستهجن‌ليك، آچيق ساچيق‌ليق، گئچميش ايللرده تبريزين ايكي قاپيلي سراي‌نين حيطينده يئرلشميش مشهور قهوه‌خانه‌نين ديالوگ‌لاري‌كيمي رواج تاپميشدي آذربايجان ادبياتي‌‌نين گولدور و فورماسي كلاسيك و معاصر اوْلاراق تانينماقدادير.

گئچميشده عاشيق دئييشمه‌لري و ائل- اوْبا ادبياتي زمينه‌سينده ها بئله شأني- شهرتي عالمه ياييلان ملانصرالدين و بهلول داننده حكايه‌لرينده، ناغيللاردا، آتا سوزلرينده داها پارلاق جانلانان طنز نمونه‌لري آيديندير.

گئچميش عصرده مرسوم اوْلان غزل سراليق، فرهنگي و تربيتي شعرلر ها بئله نصيحت‌آميز سوزلر ادبي ياراديجي‌ليغين ان يوكسك زيروه‌سينه چاتميشدي. آنجاق زمان و مكان شرايطي ايجاب ائديردي كه آذربايجان ادبي ديلينده بير پارا دگيشيك‌ليك‌لر وجوده گلسين و اجتماعي مسئله‌لره داها چوخ دقت يئتيريلسين، اوْنا گؤره رحمتليك جليل‌محمد قلي‌زاده، محمدباقر خلخالي، ميرزامهدي شكوهي، عبدالرحيم حق وئردي‌يف، ميرزا‌علي‌خان لعلي، علي نظمي، محمد خليفه (عاجز)، واقف، ذاكر، محمد هيدجي، حاج‌رضا صراف، سيدرضا صابر و باشقالاري اؤز اثرلرينده اجتماعي مسئله‌لري، طنز فكاهي و مضحكه فورماسيندا تنقيد ائتديلر. بئله‌ليكله ديوان ادبياتي‌نين عُمرو سونسوز افقلره‌ ساري باتماغا اوز قويدو. بئله‌ليكله مبالغه‌لي غزل، محبت، سئوگي و قادين گؤزلليلي، ادبيات دنياسي، اؤز يئريني اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي تنقيده بوراخدي.

مشروطه جنبشي آستانه‌سينده وطن پرورليك روحو، ملت ايچره يوكسلمه‌يه باشلادي. بئلنچي تاريخي بير شرايطده آذربايجانين برلتكي و وئريملي تورپاغيندا معاصر طنزين ايلك‌ ايكي داهيسي يئتيشدي. يوخاريدان بويوك صابر و آشاغيدان شبسترلي مغجز بير بيرينه قان قارداش جان قارداش دييه‌ سس وئرديلر، بئله‌ليكله آذربايجانين ادبيات سماسيندا ايكي پارلاق اولدوز نور ساچديلار. آدي آپاريلان ايكي شاعردن سونرا بايرامعلي عباسزاده (حامبال)‌نين ادبي ياراديجي‌ليغي و تنقيدي شعرلري تقديره لايقدير.

بويوك ساتيرا داهي‌لري‌نين ايزينده قدم گؤتوره‌ن عليقلي غمگساري، علي‌اكبر حداد، سيدمهدي اعتماد (ناطق) محمدباقرزاده (بي‌ريا) و باشقالاري آذربايجانين ادبيات خزينه‌سينه معنوي ارث‌كيمي ادبي اينجيلر بخش ائتميشلردير.

حال حاضردا استاد شيدا، علي عطائيه (نجار اوغلي) مجيد صباغ ايراني (يالقيز)، مراغه‌لي كريمي، محمدحسين شهرك، منصور خانلو، خيراله حق‌ بيگي (ساپلاق) حميد آرش‌آزاد، نصير پايه‌گذار، عباسقلي دهقان و باشقالاري طنز ساحه‌سي‌نين دوامچي‌لاري‌ديرلار. آدي گئچن دوامچي‌لاردان بيري‌ده رحمتليك عمران صلاحي‌ايدي كه آراميزدان نيسگيل‌لي و ابدي اوْلاراق آيريلدي.

حؤرمتلي حميد آرشين، «جيزيقدان چيخما بالا» و «جولو جولويه قالمادي» ايكي جلد طنز اثري، هابئله تبريزده نشر اوْلونان «پيام آذربايجان» هفته‌ليگي و باشقا مطبوعاتدا يوزلرجه تنقيدي يازي‌لاري گونش اوزو گؤرموشدور. ايكنجي شعر مجموعه‌سي‌نين اوز قاپاغينا استعدادلي كاريكاتورچي رحيم بقال اصفري، آذربايجان فولكوريندان الهام آلاراق چوخ درين معنالي و مضمون دولو بيرال يئنجه‌سي جيزقيسي چكميشدير. هنر ساحه‌سينده اوْ جنابا داها چوخ باشلاريلار ديله ييريك.

كاريكاتور انسان و جامعه‌ايله ارتباط اوْلان هر نوع حادثه‌ني، موضوع اولاراق شيشيرتمه بير طرزده گؤسته‌رن، دوشوندوروجو و گولدوروجو رسيم‌دير.

آذربايجان كاريكاتوروندا: كمال تبريزي، سيدعلي بهزاد تبريزي، ها بئله عظيم عظيم‌زاده‌دن آد آپارماق اوْلور. آدي گئچن صنعتكارلارين ها بئله جليل محمد قليزاده‌نين ملانصرالدين مجله‌سينده ترتيب ائتديكي كاريكاتور صنعتي‌نين معنوي وارليقن عصرلر بويو خاطره‌لرده ياشاياجاقدير.

مِي و مينايه ده‌يَر

نصير پايگذار

مِي و مينايه ده‌يَر

عزيز اديب، شاعر و احساسلي دوْستوم، حميد آرش‌آزاد جنابلارينا

«آرش»‌ين طنزي وئريبدير مِي و مينايه ده‌يَر

اوْنون هر باللي سؤزو، يوز مِي و مينايه ده‌يَر

 

آرشين هر غزلي گوللو گولوستان باغي‌دير

شهرتي عرشه چاتيب، گنبدِ مينايه ده‌يَر

 

سانكي بال شهدي‌دي كاميندا ائلين دوزلو سؤزو

آرش اولدوزسا، گئنه دوْغروسو مين آيه ده‌يَر

 

گاه پوْزور، گاه‌دا قوْشور، گاه داغيديب، گاه‌دا دوزور

يازيلا مدحينه يوز مطلب و مين آيه، ده‌يَر

 

سانجيري باللي ديل‌ايله، باريشاركن، كوسورو

وئريه بر بير نَفَسي‌ايله دمِ عيسايه دَه‌يَر

 

گؤزلري سانكي بير اولدوزدو، پاريلدار گئجه‌لر

بير قاريش بوْي‌لا، وئرير هر قد و بالايه دَه‌يَر

 

نه‌دير ايهام؟ نه ايما؟ نه كنايه؟ نه‌دي طنز؟

سؤزده آرش‌دي وئره‌ن عالي و اعلايه دَه‌يَر

 

بير دَه‌يرلي كيشي، هر كس‌ده دَه‌يَر وار، تانييار

اوْ وئريب شهريارا، واحده، نيمايه دَه‌يَر

 

فرهادين اوْلسا كولونگو، «قلمين آرشي وار»؟

وئردي مجنون كيمي شيرين‌ايله ليلايه دَه‌يَر

آرشين وار ايپه‌كي، مخملي، ديباسي، شالي

خنجري، اوْخ- كماني، پنبه و ديبايه دَه‌يَر

 

او جاليب عرشه، اوجالديب اوْ، گؤيه طنز سؤزون

بيل، «نصير»ا، اوْ وئريب هرگونه، هر آيه دَه‌يَر

دير آمد، ماندگار شد

س. آرش‌آزاد

 

هميشه، زماني كه در مقابل اين سئوال قرار مي‌گيرم كه چرا مثل پدر، اهل شاعري، طنزپردازي و نويسندگي نيستم؟ دم دست‌ترين جوابي كه داشته‌ام اين مصراع از نظامي گنجوي بوده كه «از فضل پدر تو را چه حاصل»؟

حميد آرش‌آزاد به عنوان پدر براي من و نويسنده، شاعر و طنزنويس براي جامعه، چندين ويژگي عمده دارد كه در زير به آنها اشاره‌واري مي‌كنم:

1- او شاعري را دير شروع كرد و طنزنويس را ديرتر، كه البته اين دير آغاز كردن موجب شد كه با مطالعه‌ي كافي و دست پر، وارد – عرصه‌ي ادبيات و نويسندگي شود، در دوران كودكي‌ام شاهد بودم كه رباعي‌هاي طنز آميزش در خانواده و در ميان دوستانش معروف است و رفتارها و كردارهاي فاميل و دوست و آشنا را با رباعي‌هاي فارسي و باياتي‌هاي تركي به نقد مي‌كشد.

2- شعرها و نوشته‌هاي طنزآميز خود را دير به جامعه عرضه كرد. ولي از ابتدا هدفمند بود. با طنز بيش از آن كه به فكر هزل‌سازي باشد و با هجو و توهين به اشخاص، مردم را به خنده وادارد، ترجيح داد كه آغاز كند. او مشكلات جامعه‌ي خود را در اين قالب مطرح كرد، با اين كار، علاوه بر خنداندن مردم، آنان را به تفكر وامي‌داشت. يعني به جاي قصابي و سلاخي، جراحي را برگزيد.

3- حميد آرش‌آزاد طنزنويسي را دير شروع كرد و اين باعث شد كه مثل برخي افراد نشود كه در دوران جواني مطالبشان در نشريات چاپ مي‌شود و بعد از مدتي خود را استاد مي‌دانند و نيازي به مطالعات و يادگيري‌هاي بعدي در خود احساس نمي‌كنند اين يكي، هنوز هم خود را علاقمند و محتاج به يادگيري مي‌داند.

4- دير شروع كردن باعث آن شده كه خيلي‌ها باور ندارند كه اين مطالب توسط كسي نوشته مي‌شود كه به قول خودش گام در سومين بيست سال زندگي‌اش مي‌گذارد. نوشته‌هايش آنچنان سرزنده و شاداب است كه گويي كار يك جوان پرشوق و شور است.

5- حميد آرش‌آزاد از معدود ژورناليست‌ها و يا تنها روزنامه‌نگاري است كه هر روز در روزنامه «امين» سرمقاله، ستون طنز، جدول و ستون «امين مردم» را مي‌نويسد. علاوه بر آن در دو نشريه‌ي «پيام آذربايجان» مطلب «از ما گفتن» و در «پيام روز سراب» سرمقاله و ستون شعر طنز توسط ايشان نوشته مي‌شود. و مطالب چاپ شده، هيچ گونه شباهتي به هم ندارند و پركار بودن در كنار غني بودن مطالب از مهمترين ويژگي‌هاي وي است.

6- حميد آرش‌آزاد اما زود در بين نشريات سراسري مانند «اعتماد» و «گل آقا» جاي خود را باز كرد. «باياتي‌لار» و مطالب طنز‌آميز او در هفته‌نامه، ماهنامه و بچه‌ها گل آقا هنوز هم چاپ مي‌شود و تازگي خود را دارد.

7- حميد آرش‌آزاد گام در ششمين دهه زندگي‌اش مي‌گذارد، نويسندگي برعكس برخي از هنرهاي ديگر، سن نمي‌شناسد. از خداوند متعال براي پدر طول عمر و موفقيت در زندگي و سربلندي در كارهايش را آرزومنديم.

ویژه نامه

سيامك آرش‌آزاد

ويژه‌نامه‌اي براي حميد آرش‌آزاد

چند ماه پيش، بحث چهارم دي‌ماه، سالروز تولد «حميد آرش‌آزاد» در دفتر نشريه‌هاي «پيام آذربايجان» و «پيام روز سراب» مطرح شد، در آغاز، مانند همه‌ي كارهاي مشابه، اين بحث را هم زياد جدي نگرفتم، اما بعد از مدتي به طور جدي به فكر انتشار ويژه‌نامه‌اي براي شصتمين سال تولد (و يا به قول خود پدر: سومين بيست سالگي‌اش) افتاديم. اولين بحثي كه در آن روزها مطرح شد اين بود كه اين ويژه‌نامه توسط  كدام يك از نشريات منتشر شود؟ دوستان معتقد بودند كه انتشار اين ويژه‌نامه نبايد توسط پيام روز سراب صورت گيرد، زيرا كه ممكن بود برخي عزيزان بحث خويشاوندي را مطرح بكنن و بگويند كه خودشان براي خودشان ويژه‌نامه منتشر مي‌كنند، در حالي كه پيام روز سراب تاكنون دوباره در چهلم و سالگرد درگذشت زنده‌ياد كريم شفايي اين كار را انجام داده بود. آن زنده‌ياد هم به نوعي «پدر فرهنگي» براي ما محسوب مي‌شد.

دوستان معتقد بودند كه بهتر است اين ويژه‌نامه توسط پيام آذربايجان منتشر شود، اما مسئله‌ي ديگري كه اهميت داشت اين بود كه هر نشريه به نسبت تلاش خود خوانندگان مخصوص خود را دارد و حميد آرش‌آزاد هم با هر دو نشريه‌ همكاري مي‌كند. بنابراين قرار شد ويژه‌نامه با همكاري اين دو نشريه به چاپ و منتشر شود و به مناسبت تولد آرش‌آزاد ضميمه‌ي هر دو نشريه قرار گيرد.

بر خود وظيفه مي‌دانم در اين فرصت از تلاش‌ها و كوشش‌هاي عزيزاني ياد كنم كه براي انتشار هر چه بهتر اين ويژه‌نامه تلاش كردند و ما را تنها نگذاشتند و يار و ياور ما بودند، داود هوشنگ روشنك شاعر و نويسنده و مسئول روابط عمومي حوزه هنري استان، سركار خانم شكوهي سردبير نشريه پيام آذربايجان، استاد رحيم بقال اصغري كاريكاتوريست شهير استان و رئيس انجمن كاريكاتوريست‌هاي منطقه كه زحمت كشيدن طرح روي جلد نشريه را بر عهده داشتند، دوست عزيزم بهرام توفيقي، خانم‌ها رجعتي، زارعي و شقاقي كه در امر تايپ نشريه حضوري فعال و جدي داشتند و ديگر عزيزان كه از اولين روزهاي انتشار فراخوان ويژه‌نامه با تماس و راهنمايي‌هاي خود ما را در كار پيش‌ رويمان كمك كردند.

 

ايندي‌كي چاتديم آلتميشا...؟!

حميد آرش‌آزاد

 

 

مين اوچ‌يوز ايرمي يئددي‌ده گلديم بو دونيايا

گلديم اوْلام عؤمور بوْيو طنزايله همسايا

 

حتماً بوْروكراسي آز ايميش من گله‌ن زمان

چون صبح اوْلدو، چكمه دي ايش‌لر گون‌اوْرتايا

 

منده‌ن قاباقكي قارداشيم اؤلموشدو اوّل ايل

نؤوبت منه چاتاندا، قوْيوب عزراييل مايا

 

چون افتخارلي اؤلكه‌ده دوْغموش آنام مني

دايم ايشيم گير اوْلدو، باشيم دوشدو غوْوغايا

 

«كمبوجيه» گئديب، اؤكوز اؤلدوردو مصرده

يوزمين‌ده قامچي ووردو «خشايارشا» دريايا

 

آنجاق‌كي، منده چون يوْخ‌ايدي عقل‌ايله شعور

وئرديم بؤيوك‌لرين باشا- باش زحمتين ضايا

 

اوْنلار خزانه‌لر تالاييب، اؤلكه‌لر آليب

من ائتمي‌شم كاغيذ- قلمي ال‌ده سرمايا

 

اوْنلار قوْشون چكيب، دؤيوشوب شرق- غرب‌ايله

من ناخلف‌ ده‌گيرمي شم اوْنلارلا دعوايا

 

«آدم» بابام بهشتي ايكي بوغدايا ساتيب

من‌ده بو دونياني ساتيرام ايندي آرپايا

 

القصّه، گلمي‌شم بئله دؤوراندا كئف چكه‌م

ال‌ده قاشيق، هجوم گتيره‌م گونده شوْربايا

 

وارسيل يئيه‌نده خاوياري، طاووسون دؤشون

من‌ده ائده‌م قوْناق اؤزومو بير يومورتايا

 

گلديم‌كي طنز‌ايله اوْيادام خلقي اويقودان

تا اويمويا داها كلكه، رنگه، حوْققايا

 

گلديم رياكارين آچام اوْوجون بو دونيادا

بير ايش گؤره‌م‌كي، تيخديغي بال دؤنسون ازوايا

 

حق چون آجي‌يدي، قاتديم اوْنو دادلي طنزايله

درمان اوچون، اوْ زنجفيلي بوكدوم حلوايا

 

اكديم گولوش گولون دوْداغيندا بو ائل‌لرين

ائل‌ده اوْ قدر لُطف ائله‌ييب، گلمه‌ز هئچ سايا

 

تورك «آرش» اوْلدوم، آتديغيم اوْخ دگدي دوز خالا

هئچ يانمازام جانيم اوْلا قوربان بو سئودايا

جوان‌ها به بنده لطف دارند

حميد آرش‌آزاد

هرگز ادعا نكرده و نمي‌كنم كه از «شهرت» و «محبوبيت» بدم مي‌آيد. اصولاً هر شاعر، نويسنده و هنرمندي، به نوعي «شهرت‌طلب» است و تنها روش‌هاي كسب شهرت و محبوبيت فرق مي‌كند. زيرا كه اگر شهرت‌طلب نبودند، آثار خود را، بدون ذكر نام آفريننده‌ي آن، به جامعه ارايه مي‌كردند، ولي مي‌بينيم كه چنين كاري نمي‌كنند.

دوستاني كه از چند دهه‌ي پيش به اين طرف بنده را مي‌شناسند، گواهاني راستين به اين ادعا هستند كه هرگز براي مطرح شدن و كسب شهرت، دست به حاشيه‌سازي و جنجال آفريني نزده‌ام و واسطه تراشي و پارتي‌بازي و تملق براي مطرح شدن هم نكرده‌ام. مثل جويي از آب، خود راه افتاده و با صبر و حوصله، مسيرم را گشوده‌ام و مقصدم نيز دريا است، اگر بتوانم...

در مطبوعاتي كه كار كرده‌ام، مطالب متنوعي نوشته‌ام، اما هميشه اصرارم بر اين بوده كه تنها در يك جا نامم درج بشود و در بقيه‌ي موارد، يا اصولاً نامي به ميان نيايد و يا، از نام مستعار بهره بگيرند. عزيزان شاعر و اهالي بزرگوار شعر و ادب نيز شاهدند كه بنده تا همين سه- چهار سال پيش، حتي به انجمن‌هاي ادبي هم نمي‌رفتم و در حال حاضر نيز، به خيلي از آنها نمي‌روم.

با استادان بزرگوار و عالي قدري كه بر ايشان مراسم تجليل، تقدير، بزرگداشت و... برگزار شده كاري  ندارم و احترام بسياري از اين سروران گرامي را براي خود فريضه مي‌دانم و حتي در مورد چند تن از آنان، عقيده‌ام اين است كه هرگز قدرشان- چنان كه بايد- شناخته نشده و جامعه‌ي ما، دين خود را نسبت به آنان ادا نكرده است. بعضي ديگر هم با انواع واسطه تراشي‌ها، دست به دامن شدن‌ها، اصرارها و...، برخي محافل را وادار كرده‌اند كه بر ايشان مراسم بزرگداشت برگزار بكنند، اما از تعداد حاضر شوندگان در مراسم و تيپ مهمانان، فهميده‌ايم كه نتوانسته‌اند اهالي فرهنگ و هنر و دوستداران اين رشته‌هاي علوم انساني را گول بزنند.

اما در مورد خودم، هرگز راضي نبوده‌ام و در آينده نيز راضي نخواهم شد كه از سوي برخي مراكز رسمي و يا جاهاي مربوط به مراكز رسمي، برايم مراسم تجليل، بزرگداشت، تقدير و... برگزار بشود. چه معني دارد عده‌اي مردم علاقه‌مند به فرهنگ، ادب، هنر و طنز را در يك سالن جمع بكنيم و آن وقت، چند نفر افراد صاحب مقام و ناآشنا با فرهنگ و شعر و ادب، هر كدام بيشتر از 15 دقيقه سخنراني به عمل بياورند و به قول معروف، متاع خودشان را خُرد و عرضه بكنند و خود را حامي هنر و فرهنگ جا بزنند؟! اينها اگر واقعاً طرفدار هنر و فرهنگ و اهالي آن هستند، خيلي وظيفه‌ها دارند كه بايد انجام بدهند و نمي‌دهند و بسياري از كارهاي فعلي خودشان را كه درست هم نيست، بايد كنار بگذارند كه هرگز هم كنار نمي‌گذارند!

بهترين و دل‌انگيزترين مراسم تجليل و تقدير براي خودم را، هر ماه و هر سال، چندين بار مي‌بينم. زماني كه در فلان محفل مردمي شعر طنزآميزي را مي‌خوانم، بلافاصله مي‌بينم كه عده‌اي- از استادان دانشگاه و بزرگان عرصه‌ي علم و فرهنگ و هنر گرفته تا سبزي‌فروش فلان محله- پيشم مي‌آيند، اظهار لطف مي‌كنند و مي‌خواهند كه يك نسخه فتوكپي شعر خوانده شده را به آنان بدهم. كتاب‌هاي چاپ شده‌ام نيز، مورد گرم‌ترين استقبال‌ها قرار گرفته و در كمترين مدت به فروش رفته‌اند. كدام سازمان و نهاد مي‌تواند مراسم تقدير به اين پاكي و دل‌انگيزي براي من برگزار بكنند؟!

در مورد اين «ويژه‌نامه» نيز، به وجدان و شرف خودم سوگند مي‌خورم كه راضي به آن نبودم و اين جوانان عزيز و نورچشمي‌هاي گرامي‌ام، بنده را در مقابل عمل انجام شده‌اي قرار دادند كه هرگز دلم نيامد به آنها «نه» بگويم.

معصومه‌ي شكوهي، سيامك آرش‌آزاد و دوستانشان، هميشه لطف‌هاي فراوان در حق بنده كرده‌اند. البته شايستگي اين همه نيكي‌ها را ندارم. اين جوان‌ها هم كه همه‌ي تلاش خودشان را به كار مي‌برند تا «سنجد» را هم داخل ميوه‌ها و قاطي آنها بكنند و بنده را يك فرد نويسنده، شاعر و طنزپرداز جا بزنند، بيشتر به خاطر اين ريش‌ سفيد من است. همان ريشي كه هميشه به آن مي‌خندند.

از ته دل سپاسگزارم و در برابر قدرشناسي‌ها، مهرباني‌ها و بزرگواري‌هايشان كرنش مي‌كنم.

حميد آرش‌آزاد

جوان‌ها به بنده لطف دارند

هرگز ادعا نكرده و نمي‌كنم كه از «شهرت» و «محبوبيت» بدم مي‌آيد. اصولاً هر شاعر، نويسنده و هنرمندي، به نوعي «شهرت‌طلب» است و تنها روش‌هاي كسب شهرت و محبوبيت فرق مي‌كند. زيرا كه اگر شهرت‌طلب نبودند، آثار خود را، بدون ذكر نام آفريننده‌ي آن، به جامعه ارايه مي‌كردند، ولي مي‌بينيم كه چنين كاري نمي‌كنند.

دوستاني كه از چند دهه‌ي پيش به اين طرف بنده را مي‌شناسند، گواهاني راستين به اين ادعا هستند كه هرگز براي مطرح شدن و كسب شهرت، دست به حاشيه‌سازي و جنجال آفريني نزده‌ام و واسطه تراشي و پارتي‌بازي و تملق براي مطرح شدن هم نكرده‌ام. مثل جويي از آب، خود راه افتاده و با صبر و حوصله، مسيرم را گشوده‌ام و مقصدم نيز دريا است، اگر بتوانم...

در مطبوعاتي كه كار كرده‌ام، مطالب متنوعي نوشته‌ام، اما هميشه اصرارم بر اين بوده كه تنها در يك جا نامم درج بشود و در بقيه‌ي موارد، يا اصولاً نامي به ميان نيايد و يا، از نام مستعار بهره بگيرند. عزيزان شاعر و اهالي بزرگوار شعر و ادب نيز شاهدند كه بنده تا همين سه- چهار سال پيش، حتي به انجمن‌هاي ادبي هم نمي‌رفتم و در حال حاضر نيز، به خيلي از آنها نمي‌روم.

با استادان بزرگوار و عالي قدري كه بر ايشان مراسم تجليل، تقدير، بزرگداشت و... برگزار شده كاري  ندارم و احترام بسياري از اين سروران گرامي را براي خود فريضه مي‌دانم و حتي در مورد چند تن از آنان، عقيده‌ام اين است كه هرگز قدرشان- چنان كه بايد- شناخته نشده و جامعه‌ي ما، دين خود را نسبت به آنان ادا نكرده است. بعضي ديگر هم با انواع واسطه تراشي‌ها، دست به دامن شدن‌ها، اصرارها و...، برخي محافل را وادار كرده‌اند كه بر ايشان مراسم بزرگداشت برگزار بكنند، اما از تعداد حاضر شوندگان در مراسم و تيپ مهمانان، فهميده‌ايم كه نتوانسته‌اند اهالي فرهنگ و هنر و دوستداران اين رشته‌هاي علوم انساني را گول بزنند.

اما در مورد خودم، هرگز راضي نبوده‌ام و در آينده نيز راضي نخواهم شد كه از سوي برخي مراكز رسمي و يا جاهاي مربوط به مراكز رسمي، برايم مراسم تجليل، بزرگداشت، تقدير و... برگزار بشود. چه معني دارد عده‌اي مردم علاقه‌مند به فرهنگ، ادب، هنر و طنز را در يك سالن جمع بكنيم و آن وقت، چند نفر افراد صاحب مقام و ناآشنا با فرهنگ و شعر و ادب، هر كدام بيشتر از 15 دقيقه سخنراني به عمل بياورند و به قول معروف، متاع خودشان را خُرد و عرضه بكنند و خود را حامي هنر و فرهنگ جا بزنند؟! اينها اگر واقعاً طرفدار هنر و فرهنگ و اهالي آن هستند، خيلي وظيفه‌ها دارند كه بايد انجام بدهند و نمي‌دهند و بسياري از كارهاي فعلي خودشان را كه درست هم نيست، بايد كنار بگذارند كه هرگز هم كنار نمي‌گذارند!

بهترين و دل‌انگيزترين مراسم تجليل و تقدير براي خودم را، هر ماه و هر سال، چندين بار مي‌بينم. زماني كه در فلان محفل مردمي شعر طنزآميزي را مي‌خوانم، بلافاصله مي‌بينم كه عده‌اي- از استادان دانشگاه و بزرگان عرصه‌ي علم و فرهنگ و هنر گرفته تا سبزي‌فروش فلان محله- پيشم مي‌آيند، اظهار لطف مي‌كنند و مي‌خواهند كه يك نسخه فتوكپي شعر خوانده شده را به آنان بدهم. كتاب‌هاي چاپ شده‌ام نيز، مورد گرم‌ترين استقبال‌ها قرار گرفته و در كمترين مدت به فروش رفته‌اند. كدام سازمان و نهاد مي‌تواند مراسم تقدير به اين پاكي و دل‌انگيزي براي من برگزار بكنند؟!

در مورد اين «ويژه‌نامه» نيز، به وجدان و شرف خودم سوگند مي‌خورم كه راضي به آن نبودم و اين جوانان عزيز و نورچشمي‌هاي گرامي‌ام، بنده را در مقابل عمل انجام شده‌اي قرار دادند كه هرگز دلم نيامد به آنها «نه» بگويم.

معصومه‌ي شكوهي، سيامك آرش‌آزاد و دوستانشان، هميشه لطف‌هاي فراوان در حق بنده كرده‌اند. البته شايستگي اين همه نيكي‌ها را ندارم. اين جوان‌ها هم كه همه‌ي تلاش خودشان را به كار مي‌برند تا «سنجد» را هم داخل ميوه‌ها و قاطي آنها بكنند و بنده را يك فرد نويسنده، شاعر و طنزپرداز جا بزنند، بيشتر به خاطر اين ريش‌ سفيد من است. همان ريشي كه هميشه به آن مي‌خندند.

از ته دل سپاسگزارم و در برابر قدرشناسي‌ها، مهرباني‌ها و بزرگواري‌هايشان كرنش مي‌كنم.

طناز شهر ما

مقصود سامع سردرودي

 

 

آذربایجان را باید زادگاه و خاستگاه طنزنویسان بزرگ در یکی دو قرن گذشته ایران نامید. ظهور شعرا و نویسندگان بزرگ طنزپرداز نظیر: میرزاعلی‌اکبر طاهرزاده «صابر»، «محمد جلیل قلیزاده»، «معجز» و... گواه این واقعیت تاریخی است که هنرمندان این دیار نگاهی متفاوت‌تر از ديگران به مسایل اجتماع داشته‌اند. امروزه نیز هنر طنز آذربایجان با بهره‌مندی از ذکاوت و نگاه متفاوت هنرمندان خود، جایگاه بس ارزنده‌اي در عرصه طنز کشور دارد. از جمله این هنرمندان طنزپرداز و ظناز تبریزی استاد «حميد آرش‌آزاد» است. هر چند آثار ارزشمند وي، او را بی‌نیاز از هرگونه حرف و سخن دیگر کرده است، اما نگاهي گذرا به كارنامه‌ي فرهنگي و ادبي او، ما را بيشتر با وي و انديشه‌هايش آشنا مي‌سازد.

«آرش آزاد»، متولد چهارم دی‌ماه 1327 محله «کوره‌باشی» تبریز است. تحصیلات دانشگاهی را در رشته‌های مختلف تجربه کرده است. زمانی- به قول خودش- به شغل پردرآمد معلمی پرداخته و اکنون حدود 20 سال است که روزنامه‌نگاری می‌کند و جزو نویسندگان و کادر رسمی روزنامه «امین» تبریز است. «آرش» هم شاعر است و هم مترجم و طنزپرداز. هم ترکی می‌نویسد و هم فارسی انشاء می‌کند. او از سال 74 تحت نام‌های: «گول اوغلان»، «قزلباش»، «خان دایی»،  «بچه طوطی»، «بیگلربیگی»، «لک لک کوتوله»، «وروجک تبریزی» و... همکاری پیوسته با هفته‌نامه طنز «گل آقا» داشته و برای اولین بار ستون ترکی را در این نشریه بنیانگذاری کرده است. وی که در نشریات محلی با امضاء «کوره باشی اوغلو»، «آراز» و... طنز می‌نویسد، در دو جشنواره مطبوعات شمال‌غرب کشور نفر اول شده و در عرصه روزنامه‌های سراسری نیز جزو 10 نفر برگزیده بوده است. از استاد آرش‌آزاد تاکنون دو اثر ارزشمند «جیزیقدان چیخمابالا» و «جولو- جولویه قالمادی» به زبان‌هاي تركي و فارسي چاپ و منتشر شده است. وی ترجمه 5 کتاب را نیز در کارنامه خود داشته و از مترجمان صاحب قلم است. آرش در عرصه شعر طنز، صاحب انديشه‌هاي نو و تفكرات نوين بوده، نگاه وي، نگرشي نو به عرصه‌هاي مختلف سياسي- اجتماعي جامعه امروزي ماست. او عادت كرده، كه به عادت‌ها عادت نكند و همواره با نگاه متفاوت و از زواياي ديگر به كنكاش مسايل بپردازد. اشعار او خود اوست و خود آرش در دلسروده‌هايش جاري است. چنان كه گذشت، براي شناخت بيشتر وي و آشنايي با ذهنيات و انديشه‌هايش، شعر آرش رساتر و گوياتر از همه گفته‌ها و شنيده‌هاست:

من شاعر دردآشناي عصر خويشم

خدمت به اين مردم بود آيين و كيشم

سوغاتي‌ام طنز ميتن و انتقادي‌ست

كندو صفت سرشار شهد و نوش و نيشم

 

من طنزپردازم و پيك شادماني

آيين من صدق و صفا و مهرباني

تلخ است حرف حق، ولي من اين دوا را

با طنز شيرين مي‌كنم، آن سان كه داني«1»

اشعار آرش مملو از دلسروده‌ها و دل‌رنجه‌هاي او و مردم ديار اوست كه به طرز استادانه- و به تعبير خود او- «كندو صفت، سرشار از نيش و نوش» است. نيش و گزندگي شعر او ، نه از ره كين و طبيعت او، بلكه به قصد آگاهي و بيدار باش و از ره سوزي است كه در نهان او نهفته، و آتشي است كه در سينه‌ي سوزان وي جريان دارد. نيش او عقربي، تحقيركننده، كينه‌ورز، توهين‌آميز و تخريب‌كننده نيست. لحن اشعار او دوستانه، و گفتمان او مودبانه، نجيب و احترام‌آميز است. زبان او همان زبان و گويش توده‌ي مردم است. ساده، بدون تكلف، مليح، خودماني و عاري از هر گونه واژگان روشنفكرانه و تصنعي. آرش شاعر مردمي است كه نه ادعاي روشنفكري دارد و نه از صاحب قلمان بي‌درد مرفه است. او با زبان و به زبان مردم و از زبان توده محروم شعر مي‌گويد، چون غالب دوستداران و خوانندگان اشعار او همان مردم كوچه و بازار است. آلام مردم، دردهاي او، و دردهاي وي نيز نماد آلام و رنج‌هاي كهنه و تازه‌ي همان مردم ساده، بي‌پيرايه و نجيب است. آرش شاعر دردها و رنج‌هاست. او درد را با ناله به زاري نپرداخته، بلكه با لبخند فرياد زده مي‌زند. شعر آرش ساز و سوز مردمي است كه خود برخاسته از بطن و متن همان مردم است. در سروده‌هاي آرش حالت تصعني ديده نمي‌شود. اشعار او جوشش دروني وي و آتشفشان دردها و زخم‌هاي نهفته اوست. سروده‌هاي او مملو از نفرت و كينه به خودفريبي‌ها، چاپلوسي‌ها، تملق‌ها و در يك جمله به «زر» و «زور» و «تزوير» است. او خود را نصيحت مي‌كند كه:

از بزرگان به حذر باش و به مردم رو كن

«آرش» اين خلق تو را طنزسرا مي‌خواهد«2»

او در سرودن اشعار خود چشم به «احسنت» و «آفرين» كسي و كساني ندوخته و هيچگاه گدايي احسنت و دست مريزاد كسي و صاحب منصبي را نكرده است كه خود صاحب مناعت والا و بلند طبعي است:

نه قصيده قوشانام من، نه مديحه يازانام

نه‌ده خلعت، صله، يا جايزه‌لر شاعري‌يم

ظولمته قارشي ساواشدا بير ايشيقلي چيراغام

باغريني دلمگه جهلين، ائليمين خنجري‌يم

دوشمنم دوشمنينه، دوستونا دوستام بو ائلين

او دوكي، هر قانان انسان ديلي‌نين ازبري‌يم«3»

سروده‌هاي او فرياد رساي مردمي است كه زخم‌هاي كهنه بسياري از گذشته و ديروز خود دارند. درد و زخم او، درد و زخم «من» من نيست، بلكه درد و زخم «ما» است. فرياد او، بغض در گلو مانده و ناله‌ي در ظلمت شكسته  و فروخورده‌ي من نيز مي‌باشد. آرش در سرودن شعر نقادي نمي‌كند. نوشته‌ها و اشعار او ظنز است و طنازي. وي در اين وادي جز به مبداء هستي و رضايت خلق او، دل در گرو اشارات كسي نداشته و گوشه‌ي چشمي به لبخند رضايت هيچ صاحب قدرتي ندوخته است.

ما طنزنويسان، به جز از حق نپرستيم

دل جز به رضاي دل آن يار، نبستيم

از نسل «باباطاهر» و عريان و فقيريم

«پوشيده چه داريم؟ همينيم كه هستيم»

جز حق نويسيم و به جز حق نسراييم

زيرا كه كسي را به جز از او نپرستيم

آرش در كنار بيان رنج‌ها و واكاوي زخم‌ها و چركيني‌هاي جامعه، همواره كوشيده تا مرهم خنده و لبخند را بر لبان تشنه و خشكيده‌ي مردم خويش بنشاند:

نموده «آرش» ما شاد جمله مردم را

كنون كه هست قلم در كف اش، چرا نكند؟

او خنده را در نسخه‌هاي تجويزي خويش براي تسكين آلام مردم، هيچگاه از قلم نيانداخته است.- هر چند خنده‌ها و خندانيدن‌هاي آرش خود به نوعي گريه بدون اشگ است.-  او گريه‌ها را در لفافه خنده چنان پيچيده و آنچنان فرياد زده كه انسان از فزوني درد خود به خنده مي‌افتد. در وراي قهقهه‌هاي طناز شهر ما، هقهقه‌هاي بي‌صداي او صد سخن فرياد را در دل خود دارند. او مي‌خندد و مي‌خنداند تا گريه‌ها يكه‌تازي نكنند. بعد ديگر شعر آرش فخامت و متين بودن اشعار اوست. او هيچگاه در بيان هجو و تحقير كسي برنيامده و لوديگري نكرده و به طبع آسماني و مقدس خود چوب حراج نزده و خود بودن و مثل خود انديشيدن را بر هر چيز و همه پست‌ها و رياست‌ها ترجيح داده است. در فرهنگنامه شعر او، طنز مسخره كردن و به سخره گرفتن ديگران نيست. آرش مسخره كردن را «لومپنيسم» مي‌داند و آن را شايسته يك انسان هنرمند و ارزشمدار نمي‌داند. وي معتقد است: «در جامعه ما و جوامع شبيه آن «طنز» بايد «سياسي – اجتماعي» باشد. طنز بايد از يك طرف به صورت زبان گويا و حقيقت‌گوي مردم دربيايد و از طرف ديگر، حاكمان را متوجه اشتباهات، نارسايي‌ها، خيانت‌ها و سوءاستفاده‌ها بكند و به آنها بفهماند كه مردم مي‌فهمند و مسايل را درك مي‌كنند»«4»

آرش آزاد، در گرسنگي‌ها نيز سير و در خالي بودن‌ها همواره لبريز و لبالب بوده و هيچگاه روزمره‌گي نكرده، نان به نرخ روز نخورده و براي رسيدن به نداشته‌ها، به خودفروشي هنري نپرداخته است:

با نان خالي ار شكمي نيمه پر كنيم

«ما آبروي فقر و قناعت نمي‌بريم»

او با مردم و براي مردم بودن را مي‌ستايد و به آن فخر و مباهات مي‌كند. در باور آرش، تاريكي و سرما ره آورد كلاغان است:

زير قدم مردم محروم، چو خاكيم

در چشم بد دشمن مردم، همه خاريم

تاريكي و سرماست ره آورد كلاغان

ما قاصد سرسبزي و گرما و بهاريم«5»

سخن آخر اين كه، آرش ضمن توجه و احترام به گذشته و ايمان به حال و امروز، به فردا و قضاوت آن باور عقيده‌مند دارد. او نخواسته در «امروز» و «اكنون» غوطه‌ور بوده و به فردا و فرداها بي‌توجه باشد. نگاه زماني او، آينده‌نگر و همواره رو به جلو است. او مرگ را پايان حيات نمي‌داند. در كتاب زيست او، مرگ آغازي ديگر براي زيستن دگر باره در يادها و خاطره‌هاي مردم خود و فردا است. او به رفتن ايمان دارد، اما به رفتن ماندني سخت عقيده‌مند است. او مي‌داند كه فردا از آن كساني است كه امروز خود را شناخته و به آن ارزش نهاده اما دل به آن نبسته‌اند:

عؤمور بوْيو، نيسگيل ايلن، يوْللارا گؤز تيكيب، گئتديم

بير كؤنول‌لوك محبّتين حسرتيني چكيب، گئتديم

تك‌ليگيمده گؤزدن قان- ياش آخيتسام‌دا، سئوينيرم

انسانلارين دوْداغيندا گولوش گولو اكيب، گئتديم

يك عمر چو شمع، در شبستان ماندم

افروختم و نور و صفا افشاندم

خود، گر چه زغم گريستم در همه عمر

شادم كه، هميشه خلق را خنداندم«6»

 

پي‌نوشت:

1- «من طنزپردازم» از مجموعه شعر «جيزيقدان چيخمابالا»

2- «چه كم توقع» از مجموعه شعر تركي و فارسي «جولو جولويه قالمادي»

3- «من طنز شاعري‌يم»  از مجموعه شعر «جيزيقدان چيخمابالا»

4- از مقدمه مجموعه شعر تركي و فارسي «جولو جولويه قالمادي»

5- «ما ظنزنويسان» از مجموعه شعر تركي و فارسي «جولو جولويه قالمادي»

6-  از مجموعه شعر جيزيقدان چيخمابالا

«آرش‌آزاد» را اين طور شناختم

زهره وفائي

 

 

«اقرا باسم ربك‌الذي خلق...» همه‌ي انسان‌ها در بدو آفرينش، قبل از آن كه از سوي اطرافيان به نام‌هايي خوانده شوند و قبل از آن كه محيط مورد نشو و نمايشان آنان را به جايگاه‌هايي سوق دهد، مورد خطاب حيّ سبحان قرار گرفته و به يقين، همه به يكسان به خودشناسي دعوت شده‌اند. آنهايي كه به اين وحي لبيك گفته و نهايتاً روزي به شناختن دقيق خود روي آورده باشند شايد نيمي از آفريده‌ها نباشند. در ميان اين نيم نيز آنهايي كه خود را شناخته‌اند و سپس پاي به ميداني وسيع‌تر نهاده و حداقل در ميان اطرافيان به رسالت راهنمايي و ولايت راه يافته‌اند نيز شايد نيمي بيش نباشد. در ميان اين اندك مانده‌هاي انگشت‌‌شمار نيز كساني بوده‌اند كه پاي را فراتر نهاده و يافته‌هاي خود را به جامعه‌اي كه در آن زندگي مي‌كنند، بي‌منت بخشيده‌اند. رسالت جهاني بحث جداگانه‌اي است البته...

«آرش‌آزاد» اولين بار كه به دفتر ماهنامه «جوالدوز» آمد، با صدها مراجعه‌كننده‌ي ديگر كه ادعاي هنرنمايي داشتند، در ظاهر هيچ فرقي نداشت. همگي آنها بي‌شك يا درك از محيط را داشتند، يا به مرحله‌ي خودشناسي رسيده بودند، يا از توان بالايي در سخن‌پردازي و قلم‌زني بهره‌ور بودند و يا به رسالت راهنما بودن خود پي برده بودند. اما تعداد انگشت‌شماري همگي اين خصوصيت‌ها را يك جا در خود جمع داشتند.

«آرش» با آن ظاهر يكنواخت خود در بدو ديدار جاذبه‌اي براي هيچ كس ندارد. «او مرد عيالواري است كه حتي يك كليد هم از آن خود در جيب‌هايش ندارد...، چه خوب كه او زندانبان نيست...!» پس عمرش را صرف چه كرده است؟ موهايش را در كدام آسياب سفيد كرده است؟ نگاه‌هاي لاابالي گرانه‌اش  سوژه‌ها را چگونه شكار مي‌كند؟ با آن همه خوش مشربي، تلخ‌ترين مايه‌هاي كاري را چگونه مي‌يابد؟ آيا او انساني چند بُعدي است؟ نه! آرش‌ انساني است كه به نداي وحي در خصوص خودشناسي لبيك گفت و سپس همانند همه‌ي رسولان، ابتدا در چهار ديواري خانه‌اش و به اطرافيانش يافته‌ها را قسمت كرد و بالطبع يافته‌هايش (درك صحيح+ بيان قوي+ اعتقاد بي‌تزلزل+ اراده‌ي خستگي‌ناپذير+ خلق‌دوستي+ حس مسئوليت) توانستند او را در اين وانفساي مال‌دوستي و دنياپرستي، شهرت‌طلبي و تك‌روي، تقيه و صيانت ذات... به مقامي برسانند كه چشم‌هايش همچون يك دستگاه راديولوژي بي‌عيب، تمامي ناديده‌ها را به وضوح ببيند و قلمش مانند نيشتري بي‌خطا، زخم‌ها را بشكافد و دردها را درماني بدهد... هر چند به تنهايي... «آزاد» بودنش نيز از اين روست... «من از آن روز كه دربند توام آزادم...»

 

زهره وفائي

آرش آزادين «ائوي» دانيشير...

1382- نجي‌ايلده بير نئچه بئكار(!) بير يئرده توْپلانيب، بيرليك‌ده «انجمن طنزنگاران آذربايجان، آديندا بير مركز برپا ائتمه‌سي قرارينا گلديك. من، آرش‌آزاد، علي حامد ايمان، فيض‌اللهي، پايگذار، نجاراوغلو، يالقيز... و بير نئچه ديگر دوست بو ايشه باشلاديق.

البته سايره ايش‌لريمي، بو ايش‌ده «داش» لارين چوْخلوغوندان، نهايت آياق توتمادي و ياري‌دا قالدي. همين ايش‌ده بير پارا فوْرم‌لار يازيليب و «تابعه مركزلره» وئريلمه‌لي‌ايدي تا اونلار بو باره‌ده «تحقيق و تفحص» ائديب و نظرلرين اعلام ائتسين‌لر.

فورم‌لاري يازاركن «آرش» منه اوز دؤندريب، دئدي: «لطفاً يازين مني هر كيم‌دن سوروشورلار، سوْروشسون‌لار. تكجه آرواديمدان سوْروشماسين‌لار و سوراغ‌ توتماسين‌لار، نيه‌كي بيليره‌م اوْ، منيم حاققيمدا نه‌لر دئيه‌جك‌دير!»

آنجاق اوْ دئيه‌ن‌كيمي اوْلمادي، بوگون گوره‌ك اوْنون «ائوي» اوْنون باره‌سينده نه‌دئيير:

شعر... (مثلا!)

واه- واه! گئنه گلدي كيشي

توك‌لري بوْز، ساري ديشي

سيگار الينده توستولور

دئيه‌ن يوْخدي باشقا ايشي

 

فيسقيرديري، چيسقيرديري

كلاّش‌لاري قيشقيرديري

ديسگينديريب ائشقيرديري

باسير نامرده داغ شيشي

 

نه بانك‌‌دا بير قرض‌‌حسنه

باخ جيبينده يئل اسنه!

سلام وئرمير يول كَسَنه

سوْوور هده‌ر يايي- قيشي

 

يالان‌لارين اوستون آچير

بيرده باشينا گول ساچير!

اوْدور هامي اوْندان قاچير

لاپ بئله ائوده‌كي پيشي!

 

صانديق آچير، پامبيق تؤكور

چيبان‌لاري ده‌لير، سوكور

يوْرغونلوقدان ديزه چؤكور

دئيدن يوْخدور سن‌جه كيشي؟!

 

يوْخسولو باشا مينديرير

دينمه‌ين‌لري دينديرير

هر يئته‌نه بير يئنديرير

باخمير بو اركك‌دير، ديشي!

 

هاردا شرّ وار، بو اوْردادير

گاهي توْي‌دا، گاه گوْردادير

بيرگون گؤره‌جك  توْردادير

اوندا توتار زپ‌دن ج...ي!

معصومه محمدپور شكوهي

 

 

از سال 72 خواننده پر و پا قرص ستون «زير ذره‌بين» و صفحه «شنبه بازار» روزنامه مهدآزادي بودم، قبل از اين كه از نزديك با خودشان آشنا شوم با قلم فصيح و زيبا و حقيقت‌بين‌شان آشنا بودم. سال 73 سعادت يارم شد و با اين بزرگ‌مرد شعر و ادب آذربايجان همكار شدم تيپش هم مثل نوشته‌هايش متفاوت و كم‌نظير است، اما برخلاف نوشته‌هايش كه دلنشين و طنزآميزند، قيافه‌اي جدي و خشن دارد، طوري كه آدم براي دفعه اول به سختي مي‌تواند سر صحبت را باز كند اما وقتي شروع به صحبت مي‌كند، آدم احساس راحتي و آرامش مي‌كند.

مثل همه ادبا و اهل قلم، حساسيت خاصي در مورد نوشته‌هايش دارد، اما با اين حال واقع‌بين است و دوست دارد كه رك و راست نظرت را در مورد مطلبش  بيان كني. خودش نيز مانند متن‌هايش ساده و بي‌ريا است، بدون هيچ غل و غشي و برخلاف زبان نيشدارش كه «نيش عقرب نه از ره كين است،  مقتضاي طبيعت‌اش اين است» دلي مهربان و رئوف دارد.

هر چند در سال‌هاي  82 و 84  در جشنواره‌هاي مطبوعات شمال‌غرب كشور هر دو بار به عنوان بهترين طنزپرداز شمال‌غرب كشور برگزيده شد اما به صراحت مي‌توان گفت جزو بهترين و فعال‌ترين طنزپردازان ايران مي‌باشد و جزو نادرترين نويسندگان و مطبوعاتچي‌هاست كه توليد انبوه دارد.

اين اوصاف كسي نيست جز استاد بزرگوار و طنزپرداز فعال كشورمان «حميد آرش‌آزاد» كه با نام‌هاي مستعار متعددي در نشريات مختلفي فعاليت داشته و دارد. شصتمين سالگرد زندگي اين فرزانه را بهانه قرار داده و برايشان خسته نباشيد گفته و آرزوي طول عمر باعزت از خداوند برايشان مي‌نمايم.

شايد گستاخي باشد، قلمزني در كنار اهل قلم و هنر و جسارت مي‌خواهد، و سخت‌تر اين كه قلم به دست بگيري براي نوشتن در مورد كسي كه خود تيزبين و نقاد و طنزنويس است و براي هر كلمه‌اي جمله‌اي نيشدار در پاسخ و در آستين دارد اما سفارش خود استاد است كه مي‌گويد: «هر چه دلت مي‌خواهد بگو، بعدش اگر لازم ديدي عذرخواهي كن» اين دفعه هم بنده از محضر استاد معزز پوزش مي‌خواهم كه قلمم در برابر توصيف شخصيت اين بزرگوار ناتوان است.

حرمتلي و گوركملي شاعر حميد آرش‌آزاد

مجيد صباغ ايراني (يالقيز)

 

 

بوگون آذربايجان طنز ادبيات سماسينين پارلاق اولدوزلاريندان هابئله گؤركملي سيمالاريندان بيريده (حميد آرش‌آزاد) جنابلاريدي. ييغجام سؤزوله دئميش اوْلسام بوْشقابا قوْيماليلاردان بيريسي و ايريسي‌دير. اوْنون يازديقلاري طنز و اجتماعي مقاله‌لر نثر و شعر اوزه‌ رينده توركوجه، فارسيجا خلقين دردلري، اجتماعي موضوعلاردير. او چوخ اوستادليغلا سياسي سوزلريده طنز و فكاهي حالتده ائيله ياتيملي يئرينده يئتريركي اوخوجونو و ائشيده‌ني فيكره سالير. آرش‌ين ائل آراسيندا اوْلدوغو حؤرمتي و مشهور اوْلدوغو اوْنون اؤزونون معرفيدي.

اوْنون يازديغي و قالارقي اثرلري (جيزيقدان چيخما بالا) و (جولو جولويه قالمادي) و لاتين الفباسيندان ائتديگي ترجمه‌لرده جالب توجه‌دير. ادبيات ساحه‌سينده، خصوصي اوْلاراق طنز زمينه‌سينده تقديره ‌لايقدي.

اوْنون بوگون آلتميش ايلليك دوْغوم گونونو عزيزله‌مك اوچون بير مراسم ايستكلي‌لر، يوْلداشلار طرفيده‌ن ترتيب ائديليب. ساغ اوْلسونلار، وار اوْلسونلار.

اؤزومه بوْرج بيليب منده اوْنلاري عزيزلمك اوچون ايلك‌ نؤبه‌ده تبريك دئيب، اولوتانريدان اوزون عمر، جان ساغليغي آرزولاييرام و اوْنون حؤرمتلي عائيله‌سينه و هابئله گنج اوْغلو سيامك جنابلاريناكي اؤزلريده آذربايجان ادبياتينين قوللوغچوسو و چاليشقانلاريندان بيريسيدير ساوادلي، ضيالي اوْغلاندي گله‌جكي آيدين، آتاسينين يوْلون دوام ائتديره‌ندي.

چوْخ قارا گونلره دؤزدون آرش

ال جانيندان چكيب، اوزدون، آرش

سنده (صابر) كيمي طنز اوسته بوگون

واي نه تهمت‌لره دوزدون، آرش

حميد آرش‌آزاد: حقينده يازمالي چوْخلو سؤزوم واردير، لاكن تأسفله حاليم يوْخدور. اوْنون حقين اؤده‌مك مندن بو دئيل: نييه‌كي اوْ منيم حقيمده چوْخلو محبتلر گؤستريب، اونونلا اوزون ايللر بوْيودور ياخين يوْلداش و قلمداشيق. درين دوشونجه‌لي اينجه احساسلي بير شاعردي. يئري گلديكجه يازديغم شعرلريمده اوْندان حورمتلن آد آپارميشام. بو ويژه‌نامه‌ده اوْنا حصر ائتديگيم بيز قطعه شعرايله سؤزومه سون قوْيورام، اوْنلارا ادبيات ساحه‌سينده بؤيوك نائيلييتلر ديله‌ بيرم.

قهرمان اوْغلوسان «آرش» زمانين

الده كسكين قلمين‌دير كمانين

سؤزلرين اوْخ‌كيمي داشدان گئچيري

اوْتورور هر هدفه دوز نشانين

سني تاييدائله يير اؤز قلمين

يازديغين سؤزلرين، آيدين بيانين

ايكي ديل توْوسني‌نين، راكبي‌سن

توركوجه، فارسيجا، الده عنانين

سنه بير كيمسه اوْلانمازدي رقيب

سنده بير (صابري) سن بوزمانين

ديله توتموش چوْخونو اويدوروسان

باتيريرسان يئري گلجك تيكانين

ساتيريله، يومور و خوْش قاتيسان

ظالمي ازمك اوْلوبدور توكانين

سنه آلقيش دئيه‌ن ائللردي بوگون

ائللرين وار اوره‌گينده مكانين

سنه (يالقير) دي بوگون فخرائله‌ين

كيمسه‌يه گئتمه‌سين آيري گومانين

اميد واردير بو آلتميش ايل عمرو قوْياسان آينا قاباغينا، بير آلتميش ايلده داها آرتا، يوز ايرمي ايل شادليغيلا كؤنول خوْشلوغوايله ياشاياسان.

 

رو به آفتاب

غلامحسين فرنود

 

 

منزل دوم

تبريز نمي‌داند كه امروز، اول صبح، حميد آرش‌آزاد، روي دومين پله‌ي محل كار خود درنگي مي‌كند و چشم مي‌بندد كه باز عطر سنگگ تازه، نياز او را به سيگار برطرف كند. عطري در كار نيست. سنگگ‌پزي به دنبال لواش‌پزي آن خيابان، تعطيل شده. نان هم ديگر دم دست نيست. روي پله‌ها نمي‌تواند بنشيند. گرد و خاك بناي در دست تخريب سنگگ‌پزي، نازك نيست كه بتوان چشم بسته رويش نشست. ناچار سيگاري در آن هواي گرفته، در غيبت آفتاب، چاره‌ساز مي‌شود.

سيگار، مجال سير در پيرامون را مي‌دهد. اما برج‌ها، تمام و كامل يا در دست ساخت، هم كوه‌هاي تبريز را از او گرفته‌اند و هم بعد از چند ماه، دورنماي سهند را خواهند گرفت. داد از دست اين «تبرّج»

تبرج، نشانه‌ باشد، تبريز نمي‌داند كه خيال حميد آرش‌آزاد، ما را به «ايكاروس» و «نمرود» و ديگر بلندپروازان نظير فراعنه‌ي متكي به اهرام راهنمايي مي‌كند. دور دور لازم نيست برويم. قضيه‌ي دو برج مشهور به دوقلوي سرمايه و درهم شكستني 11 سپتامبر آن خود، نكته‌اي شده است كه از آن شگفتي‌هايي نظير «بن‌لادن» و «طالبان» و جنگ منطقه‌‌اي پديد آمده.

تبريز نمي‌داند كه در اين خيالات آشفته، حميد آرش‌آزاد، دنبال يك نقطه است كه خنده از آن به او چشمك بزند. سيگار به انگشت نزديك‌تر شده. خاموشي سيگار، با روشن شدن آن نقطه، همزمان است. حال بايد روايت آن را يافت و ساخت.

تبريز نمي‌داند كه حميد آرش‌آزاد، سهم خود را از «تبرج» طلب نخواهد كرد. چون نقشه‌ي برج‌ها با درآمد و موجودي او، كشيده نشده. در واقع شايد به قشر خاصي هم نظر ندارد. حميد مي‌داند كه اين هم يكي از وجوه اصل «بيگانه شدن و بودن» است كه او آموخته.

تبريز شايد نمي‌خواهد بداند كه سي و چند سال پيش، دكتر شريعتي، اثري به نام «ابوذر، اولين...» نوشته كه حميد در آن كتاب خوانده بود كه هر جا كوهي ديديد، بدانيد دره‌هايي آن را به وجود آورده‌اند.. روايت شيرين دكتر شريعتي، مزه‌ي ديگري دارد و كتاب ديگر در ويترين‌هاي كتابفروشي نيست و كسي هم يادي از آن نمي‌كند. همچنان كه از فرانتس فانون و «دوزخيان زميني» او خبري نيست.

تبريز، اگر فرصتي پيدا كند، كاش از آن دو كتاب، باز صفحاتي را بخواند. عبرت هم انگار از يادها رفته...

حميد سرفه‌اي مي‌كند و يواشكي هشدار مي‌دهد: جيزيقدان چيخما بالا! سرعت خيال كم مي‌شود. آنقدر كم كه تابلوي «توقف» خودش را به رخ مي‌كشد.

تبريز نمي‌داند كه تبرج مرا بيشتر از حميد آزار مي‌دهد. من نمي‌توانم زبان طنز بگشايم. روزنامه‌ها و به طور كلي رسانه‌ها، خود بهترين طنزها شده‌اند. اين را حميد نمي‌گويد. او تمثيل پيدا مي‌كند و من بي‌ذوق، لخت و عريان مي‌پرم وسط. چه كنم. روزنامه‌ها را باز مي‌كنم:

- بزرگترين گودال تاريخي در...

- عظيم‌ترين پروژه‌ي آبياري قطره‌اي در...

- بلندپروازترين فشفشه‌ي تاريخ در حوالي تبت...

- عميق‌ترين نقطه‌ي دريا در...

- و...

حميد عزيز، تو در خيال و طرح و ساخت، دورتر و ژرف‌تر و... از من به اين بيماري «تبرج» نفوذ كرده‌اي و به احتمال در ميان آثار در دست تكميل يا بايگاني شده، نيشي زده‌اي به اين...

حركات لب‌هايت مي‌گويد. به من مي‌گويد: جولو جولويه قالمادي. جواب من: تاك در باغ و ستاره در آسمان، هر دو نشانه‌اي هستند از وجود تو و... تا منزل سوم.

مهر 86 غلامحسين فرنود

 

رو به آفتاب

منزل سوم

تبريز مي‌داند كه در طنزهاي منظوم حميد آرش‌آزاد، شعريت كمتر از طنزهاي منثور او، احساس مي‌شود؟ تبريز مي‌داند كه احساس آرش‌آزاد، بيشتر در شعر به طنز نزديك مي‌شود تا آثار منظوم او؟ در ارتباط شعر با نظم و نثر، آنچه دانستني است، شعرشناس و شاعر بزرگ شفيعي كدكني با آثار تئوريك خود ياد مي‌دهد و در شعرهاي خود، به كار مي‌بندد.

تبريز نمي‌داند كه در ارزش‌شناسي آثار اين طنزپرداز تركي- فارسي، آنچه طعمه‌ي تيغ و ستايش مي‌شود، طنز او نيست. طنز را سهل و آسان نمي‌توان دريافت.

تبريز، سعدي بزرگ را يك طنزپرداز قهار نمي‌شناسد. اين دريافت نصيب كساني شده كه فارسي، زبان مادري آنها نيست. ديگران، طنز را در پوشش چند لايه‌ي پنديات حس مي‌كنند و در كندوي سعدي از حصار در و ديوار پندها مي‌گذرند به عسل طنز مي‌رسند. به قول ايرج پزشكزاد، در نثر فاخر سعدي است كه شعر و طنز لانه دارد.

تبريز نمي‌داند كه تواضع و خاكساري نثر، از شعر و طنز بيشتر و بهتر مراقبت مي‌كند تا نظم. نظم با بخش آگهي‌هاي تجاري، گوش طنز را كر مي‌كند و به هزلي ساده و پرهياهو، قانع است.

حميد آرش‌آزاد، با حرمت خاصي كه در پي كار و صداقت خود در من به وجود آورده، اين اجاره را هم داده است كه تعارف‌هاي منتهي به هزل را كنار بگذارم و به احترام طنز، در كارنامه‌ي او، صدف و خزف را از هم جدا كنم. از علاقه‌مندان و خريداران نسيه‌خر او هم نيازي نمي‌بينم كسب تكليف كنم. چون آنان با ذوق و اشتهاي خود، در تكوين شخصيت اين طنزپرداز، سهم خود را به كار بسته‌اند.

تبريز مي‌داند كه صداي خنده‌ي هزل بلندتر از طنز است؟ آيا خنده‌ي بلند، نشان عمق دريافت است؟ سئوال‌ها را كنار بگذارم كه حوصله‌ي خواننده تنگ مي‌شود و از خير سئوال پيچ شدن مي‌گذرد. در «منزل اول» گفتم كه هنرمندان بيشتر به حكم آثار منتشر نشده‌ي خود قدر مي‌بينند تا آثار منتشر شده. از گابريل گارسيا ماركز اين آموخته را نقل كردم و حالا پي آن را در طنز و هزل حميد آرش‌آزاد پي مي‌گيرم.

آيا حميد آرش‌آزاد، با طنز خود بيشتر ادامه حيات مي‌دهد يا هزل است كه امكان بقا را از او سلب نكرده؟ بخنديد، حق داريد بخنديد. نتوانستم جلو سئوال‌تراشي خود را بگيرم و باز سئوال‌ساز شدم. بخنديد ولي لطفاً نفرماييد كه: حالا چه فرق مي‌كند كه طنز مرا مي‌خنداند يا هزل...

خانم سيمين دانشور توصيه مي‌كنند: ادبيات گورستاني، به طنز محتاج است. ايشان نيك مي‌دانند كه هزل از در و ديوار مي‌بارد. هر كس مي‌تواند هزل ببافد. اما طنز، اندك و اندك است. هزل را مي‌سازند، طنز مي‌جوشد. سفارش و زور، هزل را جاي طنز قالب مي‌زند. همچنان كه نظم را به نام شعر، بازاري مي‌كند. فرصت اگر دست دهد و امكان فراهم شود، در گفتگوي رو در رو با حميد آرش‌آزاد مي‌توانم به اين تفاوت‌ها از چشم و زبان او پي ببرم. تا آن فرصت و امكان، در حد طرح مسئله، علاقه‌مند هستم كه با شناخت و درك تفاوت‌هاي هزل و طنز و نظم و شعر، خلاقيت هنرمندان خود را در آستانه‌ي هزل و نظم متوقف نكنيم تا دچار تكرارپردازي‌هاي رايج نشوند.

حميد آرش‌آزاد، در انتخاب نام كتاب‌هاي خود نشان داده كه به شعر و طنز رو كرده است و به شرط فقدان موانع و ا قتضاي شرايط، دوست دارد از شاعران طنزپرداز باشد.

فيلمي از سينماي متفاوت تركيه ديدم با نام sinav كه فارسي‌اش مي‌شود امتحان يا كنكور. در اين فيلم واقعاً متفاوت، طنز تلخي يافتم كه كنكور را هزاران بار بي‌رحمانه‌تر از طنزپردازان بي‌آبرو كرده است. از ديالوگ‌ فيلم، اين طنز تلخ را نمونه مي‌آورم: زندگي، معلمي ظالم است. اول امتحان مي‌گيرد، بعد درس مي‌دهد.

آرش‌آزاد عزيز، مرا در پناه طنز خود به خنده‌اي دعوت كن كه طنز تلخ sinav، هم تأييدم كرد و هم خسته‌ام. اما من اين خستگي را به تمام استراحت‌ها در تمام عناوين، ترجيح مي‌دهم.

تا منزل چهارم.

مهر 86

 

رو به آفتاب

منزل  چهارم

تبريز نمي‌داند كه عارضه‌ي «تبرج» در او، دلمشغولي پايدار حميد آرش‌آزاد است. حميد علاوه بر ادبيات فارسي، علوم اجتماعي هم خوانده است. ذهن او در حوزه‌ي اجتماعيات و عوارض طنززاي آن، با ياري تخيل، تصويرهاي بديعي مي‌آفريند كه لعاب خنده، اجازه نمي‌دهد ذات جدي آنها براي اذهان سهل‌جو قابل دريافت باشد.

حميد مي‌داند كه «تبرج» در نهايت ادعا، فقط «درآمدزا»‌ست نه «اشتغال‌زا». يكي از جمع انبوه مي‌پرسد:

- درآمدزا بودن اشكالش چيست حميد آقاي گل؟

حميد آرش، آزاد از شائبه‌هاي بخل و رقابت و تنگ چشمي درنگي مي‌كند و پاسخ مي‌دهد:

- آن جهد مي‌كند كه گليمش را از آب بكشد بيرون و پهن كند.

زير گرماي آفتاب طمع خويش و مشتري‌هاي چرب و چرب بيابند سراغش، با التماس و...

صاحب سئوال مي‌خندد و درمانده زل مي‌زند به دود سيگاري كه لاي انگشتان حميد هنوز زنده است. به خود جرأت مي‌دهد كه بگويد: هر كس گليمش را آب بكشد، شهري  چون دسته گل ساخته مي‌شود. اما احساس مي‌كند كه استدلالش خيلي بي‌مزه است و خاموش مي‌ماند با خنده‌اي ماسيده بر صورت و تمام وجود. حميد پي تبرج را مي‌گيرد.

- اگر جاي اين همه مظاهر تبرج، كه جز درآمدزدايي خاصيتي براي اقتصاد ندارند، جانشين «اشتغال‌زايي» از زمين مي‌روييد، علاوه بر كاهش رشد بيكاري، به رشد زيبايي و كسر افسردگي، چاره‌اي تدارك نمي‌شد؟ روحت شاد، سعدي بزرگ. تو بگو.

- وين جهد مي‌كند كه بگيرد غريق را.

حميد به ياد مي‌آورد كه در گذشته هر دردمند برگزيده را به اتهام برج‌نشيني به انزوا حواله مي‌دادند. برج اين دردمندان از جنس عاج بود و معمارش و كارفرمايش نامعلوم. «برج عاج»‌هاي گذشته را همه فراموش كرده‌ايم. چون در آن برج‌ها، نه آب بود و نه نان و نه كار.

تبعيدگاه خوشنامي بودند در دل شهر. برج عاج‌نشين هم نشدي حميد عزيز كه دست كم به سند مالكيت نياز نداشت.

تبريز نمي‌داند كه حميد نتوانست و نمي‌تواند با آن همه عشق و نياز به آفتاب، «آفتاب‌پرست» باشد كه به «حربا» معروف است و در حوزه‌ي ممنوعه به آن «فرصت‌طلب» هم مي‌گويند. روح چخوف شاد با آن قصه‌ي كوتاه آفتاب پرستش كه مي‌ارزد گاهي تجديد چاپ شود. روانشناس‌ها از واژه‌ي خارجي manipurated استفاده مي‌كنند كه نه حساسيتي برمي‌انگيزد و نه خيلي‌ها بوي گندش را مي‌شنوند.

سيگاري روشن مي‌شود و دستي آن را سوي حميد دراز مي‌كند. عطر بيگانه‌ي سيگار شامه‌ي حميد را آزار مي‌دهد. نمي‌پذيرد و بلافاصله سيگار خود را روشن مي‌كند و با چند تك سرفه، پوزش مي‌طلبد. چوب بيگانه با تن و روح او آشناست و او از اين آشنايي تحميلي هميشه در رنج است. چه كند كه درس همنوا شدن با بيگانه را مادر يادش نداده، پدر در گوشش نخوانده، جسم و جانش از حضور آن احساس ايمني نكرده و... اما به جرم بيگانه‌پرستي، از اتوبوس جمع پياده‌اش كرده‌اند و به صف پياده‌ها سوقش داده‌اند. كوله‌بار درد را هم از اتوبوس انداخته‌اند بيرون.

سيگار تازه، تخيل تازه، بيان تازه، با درد كهنه.

تا منزل پنجم.

 

رو به آفتاب

منزل پنجم

سنگگ تخته شد. لواش پيش از آن. موجي بلند آمده از جانب زمين كه گرمايش اسباب تحقيق و چاره‌يابي جهاني شده، گراني‌اش، خانه‌ها را يكي پس از ديگري دم تخريب مي‌دهد. نفس تبرج، فقط خراب مي‌كند، يك- دو طبقه‌ها را با روح و فكر صاحبانش.

صبح زود، حميد آرش‌آزاد را مي‌بينيد كه جلوي ديواري با رنگ هاي روزافزون ايستاده و به آن طرف، به برجي در دست ساخت چشم دوخته. هر طبقه‌ي برج، رنگي تازه به ديوار مي‌افزايد.

حميد مي‌خندد. رهگذري مي‌ايستد و با سلام سبب خنده‌ي ناياب را جويا مي‌شود. حميد بي‌هوا مي‌گويد: كهنه شد، باطل شد آن كه مي‌گفتند ننگ با رنگ پاك نمي‌شود. همه چيز مجاز است، حتي خنديدن بي‌سبب حميد. رهگذر مي‌گويد: حميد معلم، خنده‌ي تو هم مايه‌ي حيرت من شد و هم قفل دلم را باز كرد.

حميد نفسي بلند مي‌كشد و سوز صبحگاهي، اشك به چشمش مي‌آورد. رهگذر خدا قوتي مي‌گويد و راهش را دنبال مي‌كند. مي‌خواهد تشر صبحگاهي شريك زندگي را تكرار كند و بر خود سركوفت بزند كه: مي‌خواستي همرنگ جماعت مي‌شدي و به نوايي مي‌رسيدي. باز در آن طرف خيابان مي‌ايستد و از خود مي‌پرسد: همرنگ كدام رنگ؟ كدام جماعت؟ باز رهگذري مي‌ايستد و خيرخواهانه مي‌پرسد: حاج‌آقا، چيزي گم كرده‌اي؟ حميد متحير مي‌خواهد بپرسد و نمي‌پرسد. سر تكان مي‌دهد و با لبخند تازه مي‌گويد: بلي. سوراخ دعا را گم كرده‌ام. حريف مي‌خندد و سر تكان مي‌دهد و راه مي‌افتد.

سرما كم كم تاب مقاومت را كاهش مي‌دهد و حميد فرار را بر قرار ترجيح مي‌دهد. قدم تند مي‌كند و بوق اتومبيلي از نزديك متوقفش مي‌كند. راننده شيشه را پايين مي‌آورد و با صداي بلند مي‌پرسيد: حاج‌آقا، عسل خوب و سرشير خوب را از كجا مي‌توانم بخرم؟ حميدآقا مي‌خندد و نزديك مي‌رود و مي‌گويد: من برج‌ساز نيستم. از پنيرها هم فقط پنير پاستوريزه را مي‌شناسم.

راننده‌ مي‌خواهد عصباني شود كه حميد آرش‌آزاد پيشدستي مي‌كند و مي‌گويد: حاج‌آقا، سراغ جن را از بسم‌اللـه مي‌گيريد؟ راننده‌ هاج و واج مي‌خندد و شيشه را بالا مي‌كشد و زير لب چيزي لايق‌ شأن خود مي‌گويد و راه مي‌‌افتد.

حميد‌آقا، از خيابان دور مي‌شود و در درون، سوژه‌هاي آماده را كنار مي‌گذارد و احوال صبح را به رشته‌ي تحرير مي‌كشد، طوري كه در آن از برج سخني به ميان مي‌آيد و نه از جوينده‌ي سرشير و عسل. زمان به دو ميليون قرن پيش برمي‌گردد و انسان اوليه‌اي با كشف يك ماده‌ي شيرين از يك سوراخ بالاي كوه، انگشتانش را چسبيده مي‌يابد و خود را به اين درخت و آن سنگ مي‌زند تا دوباره صاحب پنج انگشت شود.

حميد‌آقا نگاهي به شش سوي خود مي‌كند و چون كسي را نمي‌بيند، يواشكي در گوش انسان اوليه مي‌گويد: ليس زدن را هنوز ياد نگرفته‌اي تا عسل زير لبت مزه كند و برگردي و هر چه عسل در آن سوراخ‌ها تعبيه شده تك و تنها نفله كني و خودت را هم...

تبريز نمي‌داند كه حميد آرش‌آزاد، ناگفته‌ها را بهتر مي‌تواند در قالب طنز صورت زيبا ببخشد تا گفتني‌ها كه با تكنولوژي روزنامه‌نگاري به نام طنز تحويل مي‌دهد. خواستن در اين حوزه هميشه توانستن نيست.

- حميد‌آقا، سوژه كم‌داري كه پشت سر هم سيگار دود مي‌كني؟

نه. اضافي هم دارم. رايگان هم مي‌بخشم. فقط يك چيز كوچك كوچك كم دارم.

- جرأت؟ حال قلم زدن؟ مايه‌ي خنده؟

- نه. امكان. فقط امكان.

قطع گفتگو جهت امكان رسيدن به منزل ششم.

آبان 86

 

رو به آفتاب

منزل ششم

- سرت سوت مي‌كشد اگر بداني چند تا آژانس مسكن در اين شهر داير شده.

- سرت سوت مي‌كشد اگر بداني روزانه چند تا SMS در اين شهر رد و بدل مي‌شود.

- سرت سوت مي‌كشد اگر...

حميد آرش‌آزاد است كه وارد مشاعره‌ي بي‌مزه مي‌شود و با يك راه‌حل بامزه برنامه را تعطيل مي‌كند: شما يك سر فارغ از گرفتاري به من نشان بدهيد تا من صداي سوتش را بشنوم. اما اگر خوب و با بصيرت كامل نگاه كنيد دود را مي‌بينيد كه از كله‌ها بلند است.

حميدآقا نمي‌داند چرا راديو و تلويزيون شهرش آثار او را به بهانه‌اي- ولو بهانه‌ي بررسي روزنامه‌ها- براي شنوندگان و بينندگان ميليوني خود نمي‌خواند. حميد آرش‌آزاد شونده كم ندارد. قدرت تكرارش كم است. در عصر چند رسانه‌اي، يك انسان چقدر مي‌تواند آثار خود را تكرار كند. تازه با هر تكرار چيزي از اثر كم مي‌شود كه والتر بنيامين به ان مي‌گويد: هاله يا تجلي Avra.

- سرت سوت مي‌كشد اگر بداني تيراژ كتاب‌هاي حميد آرش‌آزاد سر به پنجاه تا شصت – هفتاد هزار مي‌زند اگر هر دوستدار او فقط يك جلد از آنها را با ميل و پول خود خريداري كند.

حميد آرش‌آزاد، وكيل مدافع بيشتر از خريدار كتاب دارد. وكالت و ستايش، لازم است، ولي كافي نيست براي دوست داشتن و ابراز علاقه به توليد طنز.

حميد آرش‌آزاد مي‌داند و نمي‌گويد كه بهترين پاسخ به رنج توليد و عرضه‌ي او، نشان دادن نسخه‌اي از آثارش است با يادداشت‌هاي حاشيه‌ي صفحات.

- سرت سوت مي‌كشد اگر بشنوي حميد آرش‌آزاد در يكي از جشنواره‌هاي جهاني طنز برنده‌ي جايزه‌ي اول شده، به شرط اين كه از ميان اين همه دوستداران وكيل صفت، چند تن پيدا شوند و با گزينش آثاري  را به زبان‌هاي خارجي ترجمه و به مرحله‌ي چاپ برسانند.

- سرت سوت مي‌كشد اگر با چشم خودت ببيني در يك مجلس سرور، كتاب‌هاي حميد آرش‌آزاد به مهمانان هديه شده و هر كس، شعري يا نكته‌اي از آن را مي‌خواند و در يك حركت جمعي، روح باطراوت طنز، صورت‌ها را خندان و خانه‌ها را با طنزنامه‌، روشن مي‌سازد.

نمي‌دانم چرا حميد آرش‌آزاد در طنزي مرا سرزنش نمي‌كند كه: اي فلان، تو براي استفاده از هر چيز، به قول كارپردازان هزينه مي‌كني، مگر خنده كه رايگان شارژ مي‌شوي و به فكرت نمي‌رسد كه هزينه‌ي آن را با خريد بي‌درنگ يك جلد كتاب خنده، بپردازي.

- سرت سوت مي‌كشد اگر روزي قرار شود مانند همه‌ي هنرمندان، طنزپردازان هم، مدرك معادل از كارشناسي گرفته تا كارشناسي ارشد و دكتري ارزيابي شوند و حقوق آن را دريافت كنند. چون احتمال يك چنين پيشامدي، يك در هزار بيش نيست.

حميد آرش‌آزاد حق دارد در قبال اين پيشنهاد نامربوط، نگاهي كاملاً مربوط به من تحويل دهد و زير سبيل، ريزخندي پنهان كند: تو كجايي در اين بحر قاراشميش؟

حميد آرش‌آزاد حق دارد از من با همان نگاه بپرسد: مي‌دانيد در غياب كاريكاتور، كلام من چه باري بر دوش دارد؟ در يك كتاب كودك، تصويرها را برداريد و ببينيد كلام چه تنها و چه خالي مي‌ماند. آن وقت است كه نويسنده مجبور است همه‌ي كاركردهاي تصوير را با كلام انتقال دهد. آن وقت است كه از خيل نويسندگاني كه دعوي پيام‌رساني دارند، فقط چند تن مي‌ماند. طنز هم در حال حاضر به اين سرنوشت مبتلاست.

- سرت سوت مي‌كشد وقتي بداني من از ميان پرسش‌هاي متراكم در ذهنم، بيش از يك هزارم نتوانستم مطرح كنم.

تا منزل هفتم...

آذر 86

 

رو به آفتاب

منزل هفتم

تبريز نمي‌داند كه حميد آرش‌آزاد، شب و روز، رو به آفتاب، بي‌اعتنا به تنگناها كاري مي‌كند كه همه نمي‌توانند. چنان زندگي مي‌كند كه همه نمي‌خواهند. رنجي مي‌برد كه دوسويه دارد. اين رنج را همه ندارند. مزدي مي‌گيرد كه همه بدان معترض هستند.

- كدام تبريز و كدام همه؟

- اهالي وابسته به تبرج، در يك كلام.

حميد آرش‌آزاد، هجو تبرج مي‌گويد. چرا هجو؟ يكي از محترمان بزرگ زندگي آرش، ميرزاعلي‌اكبر صابر، كار خود را هجو مي‌نامد. هجو صابر را صاحب كتاب «ريحانه الادب»، هجو صادق مي‌خواند. اطلاق بي‌همتايي است لايق صابر و شاگرد او حميد آرش‌آزاد. چاپ «هوپ هوپ‌نامه» با سليقه‌ي آرش، بارزترين نشان اين پيوند است.

- رنج دو سويه، چگونه رنجي است؟

- رنجي است كه هنرمندان در طول تاريخ، از بالا و از پايين جامعه‌ي خود، كشيده‌اند. پژوهندگان فقط از فشار بالا سخن گفته‌اند و سوي ديگر فشار را از پايين يا نديده‌اند و يا نخواسته‌اند ببينند. ديكته‌ي هر دو، خلاف انديشه و تدبير هنرمند است. ستم و جهل، هر دو يك جوهر دارند. رنج جهل كمتر از ستم تلخ نيست.

حميد آرش‌آزاد، با درك دوجانبه، در نثر و نظم، با آرمان شعر به هر دو مي‌تازد. چون ستم و جهل را جدا از هم نمي‌تواند ببيند. شما، خواننده و دوستدار آرش، از چهار ديواري مفهوم خود را رها كنيد و به معاني نهفته در كنار مفاهيم دقيق شويد تا اين كشمكش پوشيده را حس كنيد. نيازي  به استاد و دانا و منتقد و شارح نداريد. معني را در خلوت و با خودانديشي مي‌‌توان شكار كرد و رنج و لذت را در كنار هم يافت.

تكاپوي بدون وقفه‌ي آرش‌آزاد، او را از هزار توي ارتباط‌ها و دام‌ و دانه‌ها به كشف معاني هدايت مي‌كند و او چنان دلبسته‌ي اين زندگي مي‌شود كه زندگي روزمره‌ را از ياد مي‌برد. شوخي‌هاي او را جدي بگيريد. هزل‌هاي ناگزيري او را كنار بزنيد و برسيد به همان هجو صادق كه طنز رايج را زير پا مي‌گذارد. زماني را هم به صرف تأمل فردي در مجموعه‌ي آثار او، اختصاص دهيد و از تكرارهاي ملال‌انگيز چشم‌پوشي فرماييد تا شكاري زيباتر از تمام شكارها نصيبتان شود. شكار فردي حق مسلم شماست.

جستيم و هيچ يافت نشد زير آسمان

سيمرغ و كيميا و خردمند شادمان

هر جنبشي به گيتي از آن بود تا شود

شادي نصيب مرد خردپيشه بي‌گمان

اما هماره بوده و بيني هنوز هست

اندوه بهره بهرِ خردمند از زمان

خردمند بزرگ، محمدرضا شفيعي كدكني، گفت آنچه را كه من نتوانستم در هفت منزل بگويم. اوست كه در معني‌شناسي را در شعر و هنر به روي ما گشود و زيباشناسي را به ما آموخت. اگر من بحث مفهوم در آثار حميد آرش‌آزاد را به سود معني‌شناسي كنار گذاشتم و از آوردن نمونه و مثال از شعر و نثر آرش خودداري كردم، آموزشي بود كه از شفيعي كدكني آموختم.

جفايي كه تاكنون بر حافظ روا داشته‌ايم و در تفال، به تفسير و شرح لغات قانع شده‌ايم، حافظ مفهومي را پاس نهاده‌ايم. حافظ معنايي، حافظ فرد، است. اين درس، ارتباط‌ها را دگرگون خواهد كرد و هر كس حافظ خود را و راه دسترسي به پاسخ خود را شخصاً از حافظ خواهد شنيد.

آرش عزيز، در آستانه‌ي دهه‌ي ششم زندگي، اين فرصت نصيبم شد كه دين خود را با معني‌شناسي آثارت، به صورت قسط اول پرداختم و اميدوارم در آغاز دهه‌ي هفتم هم قسط‌هاي مانده را بپردازم تا حداقل پيش تو چك من جاخالي نباشد.

آذر 86

طنز شناسنامه‌دار

داود هوشنگ روشنك

طنز شناسنامه‌دار

ارسطو مي‌گويد: از ميان همه جانوران تنها آدميزاد است كه مي‌تواند بخندد، چرا كه لازمه  خنديدن درك واقعيت‌هاي عميق فراحسي و عقلاني رويدادهاست و گاه خنديدن به مصداق كلام افلاطون مخلوطي است از لذت و رنج، اما آنچه مي‌بايست در ابتداي اين مقال عنوان نمود اين است كه طنز فاصله‌اي گاه كم و گاه زياد با شوخ‌طبعي، بذله‌گويي، هزل، هجو، فكاهي و لطيفه و... دارد، اما با گذر از تمام همسايگان كه رد يا قبول هيچ يك در اين مجال نمي‌گنجد، نيم نگاهي به طنز و آشنايي با آن خالي از لطف نيست. جان درايدن شاعر و درام‌نويس انگليسي (1700-1631) نهايت طنز را اصلاح و تصحيح عيوب و نواقص مي‌داند و دانيل ديفو (1731-1659) هموطن او نيز سرانجام طنز را تهذيب و اصلاح مي‌داند. البته برخي مثل فريدون تنكابني ارزش طنز را با شاخص طرح مسايل جامعه محك زده‌اند و ارزش هنري  آن را با قدرت در بيان مسايل اجتماعي و سياسي سنجيده‌اند. نمي‌توان از ديدگاه عوام همنشيني طنز و ساير همسايگانش را ناديده گرفت، اما آنچه در تأمل به اين مسئله خودنمايي مي‌كند ظرافت طنز در بيان زيبا و عميق به پديده‌هاي اجتماعي است و اگر اديبان را پزشكان جامعه ادبيات بدانيم، بايد طنزپردازان را جراحان اين جامعه در نظر داشته باشيم. اگر چه در ريشه‌يابي طنز و شاخه‌هاي همجوارش مي‌توان به صدر  اسلام رسيد و هجو شدگان و ملحدان را نمونه‌اي از ريشه‌هاي آن ديد، اما با ظهور ماشين چاپ و چاپ سنگ و انتشار نشريات مختلف، طنز نيز متولد و به سبب نگاه متفاوت به مسايل عالمگير شد. «ادب» و «طلوع» اولين نشرياتي بودند كه در سال 1306 و 1310 قمري در تبريز متولد شدند و بعد از پيروزي مشروطيت «علي‌اكبر دهخدا» و امضاي «دخو» در نشريه «صوراسرافيل» جان تازه‌اي به مردم بخشيد. نشريات نسيم شمال، قرن بيستم، بابا شمل، بهلول و چلنگر نمونه‌ي نشرياتي هستند كه در فاصله سال‌هاي 1320 و 1332 منتشر شده‌اند.

اگر بخواهيم به دنياي طنز بعد از انقلاب و معلومات در دسترس طنز اين دوره نظري بياندازيم به عبارت صحيح‌تر طنز مطبوعاتي بعد از انقلاب به چهار قسمت تقسيم مي‌شود:

1- بهمن 57 تا شهريور 58 يعني آزادي مطلق مطبوعات قبل از اجراي قانون مطبوعات

2- شهريور 58 تا دي‌ماه 63 (آغاز ستون دو كلمه حرف حساب در روزنامه اطلاعات)

3- دي‌ماه 63 تا خرداد 76 از انتشار نشريه گل‌آقا تا انتخابات دوم خرداد

4- بعد از انتخابات دوم خرداد

در مرحله اول قريب سي نشريه طنز منتشر مي‌شود. البته در اين زمان هجو نيز رواج زيادي دارد و بي‌نظمي و آشفتگي در چاپ نشريات مشاهده مي‌شود. اولين نشريه طنز بعد از انقلاب «بهلول» بود كه بعد از مدت‌ها تعطيلي پس از كودتاي 1332، سه‌شنبه 29 اسفند 57 انتشار جديد خود را آغاز كرد. دور جديد بهلول نيز بيش از 90 شماره‌ دوام نداشت و در 31 خرداد 60 به فعاليت خود خاتمه داد. چلنگر، حاجي‌بابا، شعرنامه دوره‌گرد، مش‌حسن، خوش‌خنده، پختك، جيغ و داد، ملانصرالدين، دخو، قيف، هياهو، قيل و قال، خرمن‌سوزان، حلب و زرخ پوتار از نشريات طنز اين دوره‌اند.

در آغاز دور دوم قانون مطبوعات فعاليت خود را آغاز كرد و دادستان كل انقلاب يك روز بعد از آغاز اجراي آن آهنگر را توقيف كرد. اين قانون تا 30 مرداد به تعطيلي 41 روزنامه و مجله در كشور انجاميد، با اين حال هنوز 13 نشريه طنز و ستون‌هاي طنز ساير  نشريات به فعاليت ادامه مي‌دهند.

مرحله سوم با دو كلمه حرف حساب مرحوم صابري در روزنامه اطلاعات آغاز شد. مشخصه‌هاي نوين براي طنز سياسي رقم خورد و تعريف جديدي از حدود آزادي در عرصه طنز معرفي گرديد. بي‌شك حضور اين ستون و انتشار نشريه‌اي ماندگار به نام گل‌آقا يكي از اثربخش‌ترين حركت‌هاي طنز در سال‌هاي بعد از انقلاب بود. نشريه‌اي كه توانست علاوه بر ايجاد فضاي مناسب براي آگاهي اجتماعي و سياسي عوام، چهره‌هاي شاخص اين عرصه را نيز به مردم معرفي كند. اغلب كساني كه در زمان مرحوم صابري در اين نشريه قلم مي‌زدند پيشگامان بخش‌هاي مختلفي از اين پيكره بودند.

با چشم‌پوشي از بخش چهارم اين تقسيم‌بندي و ورود به جغرافياي استاني، فعاليت‌هاي طنز با گذر از نام‌هايي همچون معجر، صابر، حكيم لعلي، حاج‌مهدي شكوهي، مرحوم حداد، كريمي، يالقيز و... به حلقه مشتركت طنز استان با كشور در نشريه گل‌آقا مي‌رسيم. اگر چه علاوه بر اين نشريه و قبل از آن نيز حضور و ردپاي او را مي‌توان در نشريات و رسانه‌هاي مختلف ديد، اما نام‌هاي مستعاري چون گول‌ اوغلان، قزلباش، خان‌دايي، بچه‌ طوطي، وروجك تبريزي و... باعث شد نام واقعي او گمنام‌تر از اسامي مستعار او در اذهان عموم باشد. به شناسنامه‌اش رجوع مي‌كنم تا در بخش پاياني اين سخن به دليل اين نوشته كمي نزديك‌تر شوم. «حميد آرش‌آزاد» در چهارم دي‌ماه 1327 در محله كوره‌باشي تبريز متولد شد.  طبع‌آزمايي در رشته‌هاي زبان و ادب فارسي، حقوق قضايي و علوم اجتماعي، گذر از مشاغل مختلف معلمي، مترجمي و روزنامه‌نگاري و كسب تجربه‌هاي ارزشمند همت او را در ارايه آثار ماندگار بيشتر كرد. به كلام خودش بسنده مي‌كنم:

ما طنزنويسان پي حق راه سپاريم

جز حق به جهان يار و مددكار نداريم

يك عمر درست است كه مانديم پياده

در مرحله‌ي طنز ولي يكه سواريم

شعر «آرش» مختصات خودش را دارد و با وجود تعدد نام‌هاي مستعار، ردپاي او در شعر تنها و تنها يكي است. آرش شاعري دو زبانه است و تبحر او در كاربرد زبان تركي و فارسي و گاه استفاده همزمان از آنها را نمي‌توان ناديده گرفت. گاه به ديوان اشعار بزرگان سر مي‌زند و ملمعي جاودانه از آن بيرون مي‌كشد:

جيب بوش، قوناق گليبدير اون‌بئش نفر ناهارا

«دردا كه راز پنهان خواهد شد آشكارا»

اگر چه آرش در به روز بودن (به سبب فعاليت ژورناليستي) سابقه‌اي خوش دارد و ستون نشريات مختلف گواه اين مدعاست اما نكات اجتماعي ريز و درشت نيز از تيزبيني او در امان نيست:

من نمي‌دانم كه بر اين يا كه بر آن مرگ بر

يا:

گرشده حال همه خلق‌ پريشان به تو چه

گاه به ستون اشعار شاعران معاصر مي‌زند و از روي دست يا با اجازه آنها شهرشان را ادامه مي‌دهد:

زن ذليل، وعده‌هايم كجاست، پس از باران، برايم سوقاتي بياوريد، از شهر فرار كنيم و... از روي دست سهراب، دلم مي‌خواست، رجزي در  گذرگاه تاريخ و... از روي دست فريدون و اشعاري از شاملو و مصدق و... كه پيكره‌اي استوار و فضايي دلنشين‌تر از اشعار اصلي را به خواننده منتقل مي‌كنند. مجموعه شعرهاي او «جيزيقدان چيخما بالا» و «جولو جولويه قالمادي» نيز ضميمه‌هاي محكمي براي شناسنامه ادبي آرش در حيطه طنز هستند و ظهور ردپاي طنزنويسي آرش در آثار شعراي جوان نيز مژده‌اي بر تداوم فعاليت‌هاي اثربخش در شعر طنز به ويژه در زبان تركي است، چرا كه در طنز بعد از انقلاب نمي‌توان اين جربان را ناديده گرفت. با اين تفاسير مي‌توان به اين يقين رسيد كه طنز آرش طنزي مطابق با چهارچوب‌هاي اساسي است و شناسنامه شعري منحصر به فردي دارد.

 

حبيب محسني (ياري)

بيزيم «آرش»

بيزيم بزم‌ده درده درمان‌دير آرش

بو بزمين دامارلارينا قان‌دير آرش

 

سوْزالميش دوْداق‌لاردا شيرين گولومسه

قورو جسمه باش‌دان- باشا، جان‌دير آرش

 

بيرين شاد گؤرسه، اوْلار شاد كؤنلو

بيرين غملي گؤرسه، پريشان‌دير آرش

 

وفا و محبت، صفا گولشنينده

گؤزه‌ل عندليب غزلخوان‌دير آرش

 

گولر اوزلو، خوْش لهجه، شيرين‌‌ بيان‌دير

آچان گول كيمي، شاد و خندان‌دير آرش

 

اوْنا طنز شعرينده همتا تاپيلماز

بو ايسته اَبَرمرد ميدان‌دير آرش

 

غم و غصه قوش‌لاري حمله گتيرسه

اوْ قوشلار شيكاريندا ترلان‌دير آرش

 

چكه تيغيني طنز جنگينده هر كيم

اوْنون دفعينه ياخشي قالخان‌دير آرش

 

اوْنا هئچ «نسين»(1)ده اوْلانماز برابر

كي نصرالدينه(2) تاي و همسان‌دير آرش

 

نه‌تك قالميش عاجز ثناسيندا «ياري»

كي اؤز مدح و وصفينده حيران‌دير آرش

 

پانويس‌ها:

1- عزيزنسين

2- ملانصرالدين

قدر بدانيم

حسين انواري

قدر بدانيم

شصتمين سال تولد استاد طنز آذربايجان را قدر بدانيم. او كسي جز استاد «حميد آرش‌آزاد» نيست، كسي كه طنزهاي او طراوت‌بخش مطبوعات و شادي‌بخش دل‌ها است و گاهي نيز حكايت از واقعيت‌هاي تلخي دارد كه بايد چاره‌انديشي شود. طنزهاي هفتگي او در هفته‌نامه‌ي «پيام‌روز سراب» چهره‌ي او را در بين خوانندگان و اصحاب طنز و شعر و قلم در منطقه ماندگار كرده است، به نحوي كه هر شماره هفته‌نامه با نام حميد آرش‌آزاد در ستون طنز و با نام سيامك آرش‌آزاد به عنوان سردبير مزين است.

سيامك فرزند جوان و باادب و فرهنگ‌دوست او نيز با صبر و شكيبايي كه از پدر آموخته تاكنون با همت و تلاش خود بر تنگناها فائق آمده و با انتشار مرتب هفته‌نامه در خدمت مردم آذربايجان و سراب مي‌باشد.

اين روز مبارك را به اهالي علم و ادب و قلم تبريك عرض نموده و سلامتي، عزت، سربلندي و طول عمر استاد حميد آرش‌آزاد و خانواده‌ي محترم او را از خداوند منان خواهانم.

ايندي‌كي چاتديم آلتميشا...؟!

حميد آرش‌‌آزاد

ايندي‌كي چاتديم آلتميشا...؟!

مين اوچ‌يوز ايرمي يئددي‌ده گلديم بو دونيايا

گلديم، اوْلام عؤمور بوْيو طنزايله همسايا

 

حتماً بوْروكراسي آزايميش من گله‌ن زمان

چون صبح اوْلدو، چكمه‌دي ايش‌لر گون اوْرتايا

 

منده‌ن قاباقكي قارداشيم اؤلموشدو اوّل‌ ايل

نؤوبت منه چاتاندا، قوْيوب عزراييل مايا

 

چون افتخارلي اؤلكه‌ده دوْغموش آنام مني

دايم ايشيم گير اوْلدو، باشيم دوشدو غوْوغايا

 

«كمبوجيه» گئديب، اؤكوز اؤلدوردو مصرده

يوزمين‌ده قامچي ووردو «خشايارشا» دريايا

 

آنجاق‌كي، منده چون يوْخ‌ايدي عقل‌ايله شعور

وئرديم بؤيوك‌لرين باشا- باش زحمتين ضايا

 

اوْنلار خزانه‌لر تالاييب، اؤلكه‌لر آليب

من ائتميشم كاغيذ- قلمي ال‌ده سرمايا

 

اوْنلار قوْشون چكيب، دؤيوشوب شرق- غرب‌ايله

من ناخلف‌ده گيرميشم اوْنلارا دعوايا

 

«آدم» بابام، بهشتي ايكي بوغدايا ساتيب

من‌ده بو دونياني ساتيرام ايندي آرپايا

 

القصه، گلميشم، بئله دؤوران‌دا كئف چكه‌م

ال‌ده قاشيق، هجوم گتيره‌م گونده شوْربايا

 

وار سيل يئيه‌نده خاوياري، طاووسون دؤشون

من‌ده ائده‌م قوْناق اؤزومو بير يومورتايا

 

گلديم‌كي، طنزايله اوْيادام خلقي اويقودان

تا اويمويا داها كلكه، رنگه، حوْققايا

 

گلديم رياكارين آچام اوْوجون بو دونيادا

بير ايش گؤره‌م‌كي، تيخديغي بال دؤنسون ازوايا

 

حق چون آجي‌يدي، قاتديم اوْنو دادلي طنزايله

درمان اوچون، اوْ زنجفيلي بوكدوم حلوايا

 

اكديم گولوش گولون دوْداغيندا بو ائل‌لرين

ائل‌ده اوْقدر لُطف ائله‌ييب، گلمه‌ز هئچ سايا

 

تورك «آرش»  اوْلدوم، آتديغيم اوْخ دگدي دوز خالا

هئچ يانمازام جانيم اوْلا قوربان بو سئودايا

چوْخ وورما تئشه...

مسعود شريعتي

 

طنز اوْخون قاش‌ايله آتدين، آتيسان قاش، آرش

سالميسان ولوله‌لر طنزايله قارداش، آرش

 

اؤلكه‌ميزده هارا گئتسه‌ن، اوْخونون وار اثري

قوْيموسان شست ايله بو يوْلدا گيروْو، باش، آرش

 

نئچه ايل‌لردي سپيرسن قلمينده‌ن ايشيغي

ائلميز بيرگون ايشيق‌ليق گؤره اي كاش، آرش

 

دورموسان ظلمته قارشي دلي- ديوانه‌كيمي

بو عيان‌ديركي، آتارلار دلي‌يه داش، آرش

 

چوْ‌خ‌دا وورما تئشه سن ريشه‌يه، بير آزجا چكين

يوْخسا نامردين الي‌ايله كئچر آرقاش، آرش

 

سؤيله‌ييرسن منه هئي: بيركاسا «بوْش» ال، «مسعود»

بيشيره‌رله سنه چوْخ ياغلي- ياواش- آش، آرش

دوزه‌ قول

حق يايي‌نين پيكاني

 

 

ادبيات باغي‌نين سونبولو، ريحاني‌دير آرش

بو گؤزه‌ل يوردوموزون مُرغِ غزلخواني‌دير آرش

 

چوْخ مهارتلي‌دير، هر مطلبي تئز نظمه سالان‌دير

شوخ صفت‌دير، مزه‌نين درياسي‌دير، كاني‌دير آرش

 

شعري كسكين‌دي، قيليج‌دان بتر ظلمته قارشي

اوْ جهت‌دن ائلي‌نين سئوگيلي، جاناني‌دير آرش

 

چوْخ شهامتلي‌دير، حق سؤز دئمه‌يه يوْخدور هراسي

اصل‌ده حق يايي‌نين زهرلي پيكاني‌دير آرش

 

همي نقصان‌لاري تك- تك گؤروب، اوْرتايه قوْيان‌دير

هم‌ده طنزين اوْخونان دفتري، ديواني‌دير آرش

 

جهلي ايتسركي كؤكونده‌ن قازا، ياتميش‌لار اوْيانسين

دوزلويون كرواني‌نين باشداكي سرواني‌دير آرش

 

ظُلمه قارشي ساواشاركن، باريشي‌ آرزو ائده‌ن‌دير

سئوگي‌لر عالمي‌نين هم خاني- خاقاني‌دير آرش

 

قالديران شوخلوق ايله غُصّه‌ني- دردي آراميزدان

چاره‌سيز درديميزين چاره‌سي، درماني‌دير آرش

 

آلتميش ايل‌ليك عؤمورون صرف ائله‌ييب دوْغما دياره

بو ديارين، بو ائلين اصل‌ده حيراني‌دير آرش

 

«دوزه قول»! آرشي دوزگون تانييان ياخشي بيليركي

شعرا مجلسي‌نين سروري- سلطاني‌دير آرش

گوورچين ديمديكينده گتيره‌ن كاغاذ

مهندس امير حلاجي

 

 

زمان چوخ قاچماقدادي‌دي، قورس (قوس) آيي يئتيشدي، باشلانيب ياواش ياواش شخته‌لر دوشور، او طرفدن‌دي چيلله گليب چاتير.

من ياتماميشام، آمما قافيله‌دن دالي قالميشام. آخي خيلك زاماندي‌كي من‌ده ايسته‌ييرديم آرشه بيرزاد يازام و بئلنچي ليك‌له دييه‌م منده ماماغانلي‌يم، آمما نه دئمك‌كي «په ايلن پيلو اولماز، ياغيلان دويي ايسته‌- ر». هر ايشي گؤرمگه چئخار لازيم‌دي.

بير طرفده‌ن‌ده «آرش» يانيندا آبريدان دوشوره‌م. لاپ بئله ساققاليما گولرلركي هئچ بيرزاد باشاراجيغي يوْخدي، همده كريسمس ده‌ن صوْرا بئلنجي يازي  نه درده‌ ديه‌ر؟ آللاه بيلسين. آنجاق من هله نوْودانا مينمك مشقينده‌ن دوشمه‌ميشم. اؤلدي وار دؤندي يوْخدي. بيرده دئميشلر جيس تويوق برك يومورتلار. «حميد آرش» وصفينده قصيده‌دن آزا رضايت وئرمرم.

آرشي كريسمس گوني دنيايه گلمه‌سينه خاطر عيسي پيغمبره بنزه‌ديب بئله يازماغا باشلاديم «مسيح طنز را بُوَد چهار دي تولّدا» آمما گوردوم چون حضرت عيسي اوزو يوموشاق پيغمبريدي و بيزيم «آرش‌ پيغمبر»يميز اونلاردان دييل‌كي اوزونون ساغ طرفينده‌ن سيللي وورسالار، سوْل طرفين چئويرسين. بو ايلانلي- اژدهالي پيغمبر اولا بيلر. او دوركي سؤزوموده ييشيب بئله يازديم:

كليم طنز ماه‌دي چو برگزيده ايزدا

زطور كلك و دفترش كلام طنز ريزدا

قلم به يد عصاي او به رزم اژدهاي او

به سامري و ساحرش زجان و دل ستيزدا

چون طنز مي‌نويسد او طناب دار ريسد او

خمير نقد هجمه را به خون خويش بيزدا

آمما بيردن ياديما دوشدي قصيده يازماق هر متشاعرين ايشي‌دييل. اوْنو يازان گره‌ك هئچ اوْلماسا اللي- آلتميش بيت‌ يازماغا قادر اوْلسون. من‌ده‌ده‌كي بيليرديم اوْ بضاعت يوْخدور. اوْدوركي من‌ده راييمي چئويرديم، بيرآز يونگول وزن‌ده بئله يازديم:

آنكه او سبز بود افكارش

آنكه او نغز بود اشعارش

آنكه پرمغز بود اخبارش

قلم طنز بود ابزارش

نَبُوَد غيرحميد آرش

 

تير را گرچه بود جنس حديد

ليكن آن تير كه اندازد حميد

همه از شكر و نقل است و نبيد

طوطيي با شكرين منقارش

نَبُوَد غير حميد آرش

 

طنز موم است همي دست وي‌اش

كمتر از كاه جم و جام كي‌اش

شكرين است بسي ناي و ني‌اش

آنكه گرم است به دي بازارش

نبود غير حميد آرش

 

چه غم ار ابرهه را فيل بُوَد

آرشم طير ابابيل بُوَد

كلماتش همه سجيل بُوَد

با خرافات بُوَد پيكارش

نبود غير حميد آرش

بورا يئتيشنده ياديما دوشدي كي بيزيم بو حميد كيشي‌ده‌ن آخي من هميشه توركي شعر ائشيتميشم. نييه بس فارسجا، اوزوده بئله قره قاباق و هپير- زوپورلي يازيرام؟ يئنه‌ده يولون ياريسيندان قاييتماق قصدينه دوشدوم، باشلاديم بئله يازماغا:

بير گوهر پربهادي آرش

اؤز عهدينه باوفادي آرش

تك جدّي توتوب اؤزي دئميشلي

هم طنزي همي مدادي آرش

دردي بودي خلقي يوخلاديرلار

او ويروسا مبتلادي آرش

طنزين گمي‌سين چكن كناره

طوفانده ناخدادي آرش

طنزين اوْلا يئددي پارچا كندي

باش كندينه كدخدادي آرش

كيم اوْلماسا پاي منبرينده

بيلمز نئجه باصفادي آرش

نه قنددي، نه كلسترول‌دي

اوْد پارچاسي قيساوادي آرش

مپراق سؤزو ائيلي‌يه‌ر قيزيل سؤز

بو حرفه‌ده كيميادي آرش

يوخ قورخوسي لاپ ايلان بو غاندي

بير بچّه‌ي ناقلادي آرش

او طنز كليمي‌نين عصاسي

فرعون‌لار اژدهادي آرش

يوْخدور جولونون نصيبي پاي‌دان

غيراز بو سؤز، افترادي، آرش!

اوْ هوْپ- هوْپو تازه‌دن ديريلديب

عارف‌لر برملادي آرش

چيخميش آياغي چون كي جيزيقدان

جيرماقلاماغا روادي آرش

هرياندا تازا خبر دوغولسا

تنقيدينه مبتدادي آرش

جاني جيجيشه‌ر، او دينج اوتورماز

چون طالب ماجرادي آرش

من بير سايا گلمي‌ين سامانام

داغدان يئكه كهربادي آرش

اوْلمور سؤزه فارسي قاتمي‌ينده

تخس و نونور و بلادي آرش!

آمما يئنه ياديما دوشدي‌كي تولد هارا بو سؤزلر هارا؟ بو سؤزلرين چوْخ شيرين دادلي- دوزلوسون شهرك‌لر و آيريلاري يازيرلاركي هر مصراعيندان بال شكر سوزور. كيشي‌سن ندي سليمان درگاهينا سامان چوپي آپاردي ندي؟ آمما نه ائديم‌كي ايستميرديم عريضه‌م بوْش قالسين، اوْدوركي ايسته‌ديم شاعرين تولّدينه آنجاق بير زاد يازميش اوْلام. بويوْل‌دا سوز بئله گلدي:

كيم دئيردي آيي دوْغولدي «آرش»؟

شاعركي دوْغولار، قلم گوتوره‌ر

خلقينه يازار اؤز اوره‌ك سؤزلرين

سوسماييب دايمانماز، قدم گوتوره‌ر

 

نئجه‌كي چوْخلاري بيلمز نه زامان

دوْغولوب آنادان «فضولي» «صابر»

آمماكي خلقي‌نين اوره‌كلرينده

شعري‌لن ياشايير هله‌ده شاعر

 

بيزيم‌ده ائل آرا ياشاياجاق‌لار

«آرش»‌لر «شيدا»‌لار «شادي»، «ياري‌»‌لار

شيرين‌ ديل «شهرك»‌لر، قوچاق «شاهين‌»لر

جاودان قالاجاقدي «غفاري» لار

 

بو كهكشان‌دا مينلر اولدوزلار واركي

گون‌كيمي نورلاري ساچيلاجاقدي

«درويش»لر «ثاقب»لر هم «حسن‌پور»‌لار

«عزيزي» «مسعود»‌لار تانيناجاقدي

 

كيم دئيردي آيي دوْغولدي «آرش»؟

شاعركي دوْغولار، قلم گؤتوره‌ر

خلقينه يازار اؤز اوره‌ك سؤزلرين

سوسماييب دايمانماز قدم گؤتوره‌ر

مين ياشاسين آرش- آذر 1386

صداقت بولاغي

رضا اكبري (ايتگين)

آلاندا اليمه يازماغا، قلم

رياسير صفادان ياز، دئيير، بيرآز

آچيلسين اوره‌گيم، سيلينسين كده‌ر

بو توتقون كؤنلومده اوْلمو

صداقت بولاغي

ش گؤروم ياز

 

رياسيز محبت- وفادان سؤز آچ

گؤروم‌كي، عاطفه كؤچمه‌ييب هله

صداقت بولاغي گور- گور، گورولدور

سويونون داد- دوزو داد وئرير ديله

 

دوْستلوغون قيمتين هله وار بيلن

تاپماييب اوْنا يول پول- پارا هله

قوْرونور محبت- صداقت يوْلو

تزويره يوْل وئرمير اوْرتايا گله

 

ائلين‌ده دردي‌نين ياناني واردير

قايغي‌سين اوره‌ك‌دن آناني واردير

اؤزونه سعادت بيرليكده بيلير

ياخشي‌ني پيس‌دن‌ده قاناني واردير

***

سئويله‌ديم: قولاق آس قلم، سؤزومه

گؤردوگون آغاج‌لار كوره‌ك‌ليك اوْلوب

صداقت بولاغي كؤك‌دن قورويوب

محبّت گول‌لري ساراليب- سوْلوب

 

دوْستلوغا يوْل تاپيب ماديّات، ريا

وفادان آد قاليب ديل‌لرده آنجاق

عاطفه ديل‌لرده قالسا‌دا هله

باطن‌ده اوْلونوب بيرجور اوْيونجاق

 

ائل‌لرين درديني چكه‌ن‌ده اوْلسا

سوسوبدور، تاني‌مير ائل اوْنو هله

قايغي‌سين چكه‌ني تاني يارسا‌دا

اينان‌كي اوتانيب، گتيرمير ديله

***

قلم جواب وئردي: نه سئويله‌ييرسن؟

باشيني سن قارا قويلاميسان بس

انسانليق سسيني دويمورسان مگر؟

باخ، نه گؤزه‌ل دوشوب هر يانا بو سس

 

اذن وئر سئويله‌ييم اوْنلارين بيرين

اوْنون آدي «حميد»، سوْي آدي «آرش»

ديله‌يير سعادت بشريّته

سينه‌سينده يانير چوْخدان بو آتش

***

دئديم‌كي: باغيشلا، آي قلم، مني

ازبس‌كي ايتميشم، «ايتگين» اوْلموشام

ذهنيم‌ده كوته‌ليب، كسه‌ردن دوشوب

ائل غمين يئمه‌ك‌دن، سانكي سوْلموشام

ائليميزين سئويملي طنّازي؛ اوستاد حميد آرش‌آزاد

كريم قربانزاده

 

دونيا خالقلارينين هر بيري، اؤزونه مخصوص بير صفته شهرت تاپيبديرلار. نمونه اوْلاراق: اسكاتلندلي‌لر چيليسليگه، انگليسي‌لر اقتصادي فيكرلي انسانلارا، فرانسه‌لي‌لر اينجه‌ليگه و... آذربايجان خالقينا ايسه مخصوص بير صفت آختارساق، شبهه‌سيز كي اوْ صفت بو خالقين طنازليغي و طنز سئوه‌رگيلي‌دير.

ساتيرانين مختلف قول‌لاري بيزيم خالقيميزين حياتيندا اؤز درين ايزلريني قوْيوب و معاصر دؤورده آذربايجان ادبياتي خزينه‌سي‌نين بو پارلاق جواهري ملانصرالدين مكتبي‌نين بانيسي «جليل محمد قليزاده»‌نين آدي‌لا باغلي‌دير.

آذربايجان ساتيراسي‌نين آتاسي «ميرزه‌‌ علي‌اكبر صابر»‌ده ملانصرالدين مكتبي‌نين يئتيرمه‌لريندن اوْلوب، دونيا سويّه‌سينده شهرت قازانيب و اؤلمز آذربايجان شخصيتينه چئوريليبدير. صابرين تكجه اوْتايدا يوْخ، ايران خالقلاري‌نيندا سياسي- اجتماعي حياتيندا بؤيوك تأثيري اوْلوبدور. صابرين شرفلي دوامچيسي «معجز شبستري» چوْخ اينجه‌ليكله بو يوْلو اؤزونه مخصوصلوقلا ادامه وئريب، اثرلري خالق ايچينده سئويله- سئويله اوْخونوب و قارشيلانيبدير.

آذربايجان خالقينا مخصوص ساتيرا، عاشيق ادبياتيميزدادا گؤزل نمونه‌لري نمايش ائتديرير. مثال اوچون دده علعسگرله آنا خانيمين ماجراسي و يا عاشيق قشمين بير چوْخ شعرلرينده اوْلان طنز احوالاتي و باشقا نمونه‌لري‌ده آد آپارماق اوْلار. حتي گونده‌ليك حياتيميزدادا طنزين اؤز يئري، اؤز دادي- دوزو واردير. طنزيميز بو گونده شهرلرده، كندلرده و اؤلكه‌ميزين ياخين و اوزاق يئرلرينده تزه‌لنير، مايالانير، گوجلنير و دوام تاپير.

آذربايجان خالقينا مخصوص طنز، دونيا ملت‌لرينين آراسيندا تايي آز گؤرونن طنزدير. عسگرانلي‌لار، مستجاب الدعوه‌لر و حاجي‌زاده‌لرين حاضرجوابليغي، شنليك پايلاماقلاري، طنازلاريميزين اجتماعي مسئله‌لري طنز ديلي‌له دئمكلري‌نين گؤزل نمونه‌لريندندير.

خالقيميز تاريخ بوْيو طنز روحيه- احوالاتيندان بوشالماييبدير. روس استيلاچي‌لاري آذربايجاني اشغال ائدن زمان، بابالاريميز هر بير روس عسگرينه بير قارپيز وئريب، اوْنلارين پئيسرلرينه سالاندا؛ و ايران- عراق محاربه‌سينده اؤز ايشين گؤروب، اجتماعي وظيفه‌سيني اونودماييبدير. «عينالي يا گئدنميس/... نيليسن؟!»

بئله بير معنوي ثروته مالك بير خالق هر زامان اؤزونه لايق بالالار بئجرديب، بو ثروتي گونو- گوندن غني‌لنديريبدير. بو گون «كوره‌باشي اوشاغي» طنزيميزين ذيروه‌سيندن گزن و شعريميزين فخري اوستاد «حميد آرش‌آزاد» اؤز گؤزل اثرلريني قيلينجا چئويريب، جامعه‌نين عيب‌لريني، چيركينليكلريني قيلينجلايير.

«آرش» نقصانلاردان بير تابلو چكير و طنزين مختلف فوْرمالاريندان استفاده ائديب، خالقين گؤزو اؤنونده نمايشه قوْيور. اوْ خالقي يالنيز گولمگه يوْخ، گوله- گوله دوشونمه‌گه، آييلماغا، اؤز حاقلاريلا تانيش اوْلماغا سسله‌يير.

اوستادين خوشبختليگي اوندان عبارتديركي اوْ طنزين تاريخيني ياخشي بيلير و بير باجاريقلي ژورناليست اوْلاراق، ايكي ديلده (آذربايجانجا و فارسجا) يازير و اثرلري بير چوْخ آذربايجان و فارسجا چيخان روزنامه‌لرده و مجله‌لرده دفعه‌لرله چاپ اوْلور و سئويله- سئويله اوْخونور.

گونده‌ليكلرده يازماق، خالقين حياتيندا كئچن موضوعلاري هرگون طنزه چكمك چوْخ چتين و آغير بير ايشدير. آنجاق آرش بو چتين ايشين عهده‌سيندن لاييقينجه گلير. اونون طنز قيلينجي ظولمون، عدالتسيزليگين، قارا گونلرين باغريني يارير، مظلوملارا، قارانليقدا قالانلارا، حاقي تالانانلارا ايشيق گولوشو بخش ائدير.

اوستاد آرش‌دن ايندييه‌دك ايكي كتاب چاپ اولوبدور: «جيزيقدان چيخما بالا» و «جولو جولويا قالمادي» عيني حالدا «امين» روزنامه‌سي اونون گونده‌ليك طنزلرينين ناشري‌دير و «گل آغا» مجله‌سينينده ثابت امكداشلاريندندير. بونلاردان علاوه اونون اثرلري بير چوخ روزنامه و مجله‌لرده، اوْ جمله‌دن: مهد آزادي، عصر آزادي، پيام روز، آذري، خداآفرين و... كيمي‌لرده يايليبدير.

من امينم، آرش‌آذربايجان آزاد طنزينده دائما ياشاياجاق، دايما اؤز عطرين، اؤز رنگين، اؤز ايزين ساتيراميزدا قوْياجاقدير. آرشه سعادت و جان ساغليغي ديله‌مكله، اوْنون آرزوسونا قوْشولوب، ائليميزين گولمه‌سيني، خالقيميزين آرزولارينين چيچكلنمسيني و اميدلرينين باهارلانماسيني آرزولاييريق.

آرش، شاعر آزادانديش

كريم صادري «عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي»

 

هر هفته روزهاي سه‌شنبه، چشمم به در مي‌ماند كه پستچي بيايد و «پيام روز» مرا بياورد. به محض دريافت روزنامه، نخست صحفه‌ي دوم را باز مي‌كنم تا از اشعار استاد «آرش‌آزاد» خوانده، كيفور بشوم. آنچه شعر او را در نظر بنده، اين مايه ارزشمند و دوست داشتني مي‌كند قدرت بيان، انسجام ابيات، سلامت و رواني كلام، ظرافت و نكته‌سنجي، نظيره‌گويي‌هاي بديع و لطيفه‌پردازي‌هاي تازه مي‌باشد.

شعر او بيانگر دردهاي جامعه‌ي امروز ما و ترجمان رنج‌هاي كارگران ستمديده، كارمندان زير خط فقر، هنرمندان، دانشجويان و روشنفكران است:

شعريمين هر بيري بير پيغام اولوب انسان اوچون

قانان انسان نه‌قده‌ر وارسا، پياميم قالاجاق

نوك شمشير قلم او همواره به سوي ستمگران، غارتگران بيت‌المال، زورگويان، محتكران، رباخواران (مخصوصاً بانك‌هايي كه به مستضعفين(!) با درصدهاي بالا وام مي‌دهند.)، تجمل‌گرايان، تفرقه‌افكنان و... مي‌باشد و مهمترين آرزوي او آگاهي دادن به آحاد جامعه است، حتي اگر اين آگاهي با نسبت دادن تمامي بدي‌ها و پلشتي‌ها به خود محقق بشود كه اين امر را در اغلب بيت‌هاي تخلص او به وضوح مي‌بينم:

جانين «آرش» اوخا وئرميش، وئريرم من شعره

اوچاجاق گؤي‌لره جان، دونيادا ناميم قالاجاق

«آرش» شاعري ظريف و نكته‌ياب است و اين ظرافت طبع به هيچ وجه قلم او را افسارگسيخته نگردانده است. مثلاً در بيت:

اوز وئرمك همان تاقچالاري گزمه‌يه باشلار

بيربئيله قوناق‌لار بيزه هاردان گئنه گلدي

يا در بيت:

قوجا آغ ساققالا ايپ باغلاماغي چوخ سئوه‌ريك

چون‌كي، واجب‌دير اولا هر بؤيوگه حؤرمتيميز

با وجود تركيبات شبه هزل «تاقچالاري گزمه» و «ايپ باغلاما» هيچ گونه ركاكت لفظ ديده نمي‌شود و اين همان نكته‌اي است كه شعر او را از هزل كاملاً متمايز مي‌كند. البته منظور بنده از هزل، معني امروزي آن مراد است. هر چند كه مؤلف محترم تذكره‌ي دولتشاه سمرقندي در قرن نهم از عبيد زاكاني به عنوان شاعري هزال ياد مي‌كند، امروزه اين لفظ مناسب شاعران آزادانديش و روشنگري چون آرش‌آزاد نمي‌باشد و همان لفظ «طنز» كه تقريباً معادل «ساتيره» يا شعر «ساتيريك» فرنگي است برازنده‌ي شعرهاي اوست كه در واقع شاخه‌اي از ادبيات انتقادي مي‌باشد.

استاد آرش‌آزاد براي بيان عقايد و انديشه‌هاي خود قالب و زبان خاصي نمي‌شناسد و آنها را به هر نحو ممكن و زيبا و امروزين بيان مي‌كند و اين امر نشانگر تسلط او به زبان و ادبيات تركي، فارسي و عربي است:

بو ايل قار آلتدا‌دا قالسا بيزيم بو عيدسعيد

«رسيد مژده كه آمد بهار و سبزه دميد»

ائوين كرايه‌سيني گؤرمور آيليغيم، دئيريم:

«وظيفه گر برسد مصرفش گل است و نبيد»

***

«همه مي‌پرسند

چيست در زمزمه‌ي مبهم آب»

چيست در داخل يخچال تهي

چيست در سيم كج داخل لامپ خاموش

چيست در برفك تكراري اين ده‌اينچي

چيست در غيره و ذلك، اخوي؟

« كه تو چندين ساعت

مات و مبهوت به آن مي‌نگري»

خاطر آزرده‌ي آرش‌آزاد از اوضاع آشفته‌ي زمانه او را بر آن داشته تا فساد و وارونگي ارزش‌ها در قشرهاي گوناگون جامعه را برملا سازد و به ظاهر خنده‌آور و مسخره، ولي در پشت آن پيام خيرخواهانه و اصلاح‌طلبانه‌اي پنهان است كه روشن‌بينان آنها را آشكارا درمي‌يابند. ايشان در ترسيم وضع پريشان جامعه از نظر فرهنگي، اخلاقي، اقتصادي و سياسي چنان استادانه قلم مي‌زنند كه اگر در سال‌هاي آتي فردي بخواهد وضع معيشت مردم اين عصر را مطالعه كند، شعر ايشان يكي از بهترين آثار قابل مطالعه است:

غيرانتفاعي مدرسه‌يه يازدير اوْغلونو

اوْندا دوشون‌كي تحصيل اولوب رايگان نه‌دير؟

بير بوْشقا بنزين آلسا يادا تكجه بير گالون

اسفنديار اوْ حال‌دا بيلر پهلوان نه‌دير؟

شعر او گاهي به قدري به زبان مردم نزديك مي‌شود كه به راستي مي‌توان گفت شعر او زبان حال مردم روزگار ماست:

قاش- قاباغ سالاّما آرواد! نه گوناه صاحبي‌يم

ائتميشم تكجه‌ سنه چوْخلو اذيت اوْتوز ايل

***

ظرف‌ها ناشسته مانده، ظرفشويي هم كثيف

پخته‌ام يك نيمرو، حالا سراپا روغنم

البته بايد توجه داشت كه زبان مردم كوچه و بازار فاقد انسجام لازم است، اما انسجامي كه در زبان استاد آرش‌آزاد ديده مي‌شود حاكي از نظم منطقي است كه در تفكر و انديشه‌ي او وجود دارد.

ويژگي ديگري كه به شعر او اهميت و اعتباري خاص مي‌بخشد، صميميت زباني و سادگي بيان اوست كه برخي مواقع تا مرز محاوره‌‌ي عادي خودماني مي‌گردد، همراه محتوا و مضموني كه از عمق وجود مردم مايه گرفته و نظر همه را به خود جلب كرده است:

هم جوان‌لار مسكن‌ ايستير، هم اوشاقلار مدرسه

يارديم ايستير بنده‌دن دولت‌له ملت نيئله‌ييم؟

اين صميميت وقتي با آزادانديشي و صداقت كلام سراينده‌ي آن تؤام مي‌شود در جان و دل خواننده مي‌نشيند و بر گوينده‌ي آن از خداوند تبارك و تعالي آرزوي سلامتي مي‌كند تا اهل دنيا يكصد سال ديگر دچار دردسر نشوند:

ملت اؤلو بازدير بونو ياخشي بيلريك بيز

عالم دوشه‌جك دردسره بنده‌كي گئتديم

درود بر همه‌ي طنزپردازان آذربايجان تبريز- زمستان

مصاحبه

حميد آرش‌آزاد در مصاحبه با همكار ما:

گول رفيق ناباب را خوردم و طنزپرداز شدم!

* شما در مصاحبه‌اي كه اخيراً داشته‌ايد و در مجله‌ي «آذران» به چاپ رسيده، گفته‌ايد كه طرفدار «اصلاحات از پايين» هستيد. چرا در مورد «اصلاحات از بالا» چيزي نگفتيد؟

- انصافاً اصلاحات از بالا را سلماني‌ها (دلاك‌ها اسبق، آرايشگران سابق و پيرايشگرهاي فعلي) خيلي خوب انجام مي‌دهند. يعني سرها و صورت‌ها را آنها اصلاح مي‌كنند. پس نيازي به مداخله‌ي امثال بنده در اين مورد نيست. طنزپردازها وظيفه‌ي مهمتري دارند.

* طنزپردازها ادعا مي‌كنند كه مي‌خواهند «معايب» جامعه را اصلاح بكنند. آيا شما، معايب شخص خودتان را هم اصلاح مي‌كنيد؟

- يادم نمي‌آيد چنين كاري كرده باشم. ولي «محاسن» خودم را هفته‌اي يك بار اصلاح مي‌كنم كه البته قبول دارم كه كم است.

* چرا طنزنويس‌ها اغلب وارد سياست مي‌شوند؟

- بنده به شدت تكذيب مي‌كنم. برعكس ادعاي شما، اين سياست است كه وارد طنزنويس‌ها مي‌شود.

* چه شد كه طنزنويسي و طنزسرايي را انتخاب كرديد؟

- راستش، من هم تا حدودي آدم هستم و دلم مي‌خواست يك شغل «شرافتمندانه» براي خودم انتخاب بكنم. اما نشست و برخاست با دوستان ناباب من را به اين راه كشاند. آنقدر زير پايم نشستند كه بالاخره گول خوردم و قلم در دست گرفتم و به اين وضعي كه مي‌بينيد افتادم.

* عقيده‌تان در مورد «حق نشايد گفت جز زير لحاف» چيست؟

- عجب موضع حساسي را براي گفتن «حق» پيشنهاد مي‌كنيد! البته كار ديگري هم نمي‌شود كرد.

* در حال حاضر، به چه كساني طنزپرداز بزرگ مي‌گويند؟

- به كساني كه آن اندازه بزرگ هستند كه مي‌توانند از بالاي شانه‌ها و سرهاي طنزپردازان ريزه ميزه نگاه بكنند و از روي دست آنها بنويسند.

* گفته‌اند كه پشت سر هر مرد موفقي، يك زن بزرگ ايستاده است. شما اين را قبول داريد؟

- مگر از جانم سير شده‌ام كه قبول نكنم؟ البته اين زن بزرگ اگر يك لنگه كفش يا كفگير بردارد، بيشتر مي‌تواند تأثيرات مثبت بگذارد!

* يك مثال در اين مورد بزنيد؟

- گفته‌ي «سقراط» يك مثال خيلي خوب است. آن بزرگ فرموده بود: «هر چه زودتر ازدواج بكنيد. اگر همسرتان خوش‌اخلاق باشد، يك عمر خوشبخت خواهيد بود. اگر هم ناسازگار باشد و زندگي را به شما سياه بكند، تبديل به يك دانشمند بزرگ مي‌شويد. مثل خود من»!

* مي‌شود در مورد «شريك زندگي» يك پاسخ جدي بدهيد؟

- چشم. ولي خود اصطلاح «شريك زندگي» هم يك طنز است. چون اهل قلم «زندگي» ندارند. همسران ما، شريك غم‌ها و بدبختي‌هايمان هستند و اگر اين همه شعور و مهرباني و فداكاري نداشتند، دنيا برايمان يك جهنم واقعي مي‌شد. خود بنده كه خيلي مديون همسرم هستم.

* آيا در مورد مقامات و مسئولان هم احساس دين مي‌كنيد؟

- كاملاً. اگر اين عزيزان (كثر مشاغلهم) نباشند، بدون سوژه مي‌مانيم.

* مي‌توانيد تفاوت ميان «دعواي  جناحي» و «جنگ زرگري» را بيان بكنيد؟

- ملانصرالدين زنده‌ياد كه سرور طنزپردازها بوده، يك بار نيمه‌شب آمد كه يك دعوا را تماشا بكند، لحافش را از روي شانه‌اش زدند و بردند. آن وقت انتظار داريد بنده به خودم جرأت بدهم و در جنگ و دعواي بزرگترها مداخله بكنم؟ در حالي كه بعد از چند صد سال، طنزپردازها نتوانسته‌اند لحافي براي خودشان داشته باشند.

* آيا شاعران غزل‌سرا هم مي‌توانند شعر طنز بگويند؟

- اختيار داريد. انصافاً خنده‌دارترين شعرها را اين استادان بزرگوار مي‌سرايند. زماني كه يك عالي‌جناب هفتاد و چند ساله از عشق يار 14 ساله ناله و افغان سر مي‌دهد و طالب وصل او مي‌شود، اين طنز نيست؟ اي كاش وضع طوري بود كه اينها واقعاً به آرزوي دل خود مي‌رسيدند، آن وقت طنز نوشتاري تبديل به طنز عملي مي‌شد و...

* چرا در شعر طنز از «آه جانسوز»، «عشق سينه‌سوز»، «جفاي جگرسوز و...» بحثي به ميان نمي‌آيد؟

- خوب، قرار نيست كه در شعر، تنها جان و سينه و جگر و دل بسوزد، طنز هم بعضي جاهاي ديگر را مي‌سوزاند. بالاخره هر كسي و هر حرفه‌اي براي خود يك وظيفه‌هاي ويژه و انحصاري دارد.

* عقيده‌تان در مورد مراسم گاهگاهي كه براي تجليل از شاعران، نويسندگان، هنرمندان و ساير مشاهير برگزار مي‌شود چيست؟

- بنده كاملاً موافقم. انصافاً فرصت بسيار ايده‌آلي است كه چند نفر از مسئولان محترم، هر كدام به مدت بيشتر از ده دقيقه پشت ميكروفون بروند و در مورد عملكردها و موفقيت‌هاي خودشان سخنراني بكنند و بعدش هم، كلي منت به سر آن شاعر يا نويسنده‌ي مادرمرده بگذارند!

* آيا از شما، حمايتي هم مي‌شود؟

- تا حالا كه «انجمن حمايت از من» تأسيس نشده است. ساير انجمن‌هاي حمايت هم، سرشان شلوغ است و به اين جور چيزها نمي‌رسند!

* در پايان، چه پيامي براي خواننده‌ها داريد؟

- بنده خودم را كوچكتر از آني مي‌دانم كه به خواننده‌هاي عزيز پيام بدهم. تنها مي‌توانم از آنان تقاضا بكنم كه زياد «پاپ» نخوانند. اگر هم خواندند، اجازه ندهند نوارها و سي‌دي‌هايشان از بلندگوهاي شانصد باندي اين ماشين‌ها پخش بشود. چون زمين و زمان را به لرزه درمي‌آورند!

برای حمید آرش

قاسم تركان 11/9/86

آنهايي كه نوشته‌هاي متعددي در مورد افراد و شخصيت‌ها خوانده‌اند، بسياري از چهره‌ها را، ديگر بار به استشهاد نوشته‌اي بيش از پيش شناخته‌اند.

سرور گرانقدرم آقاي «غلامحسين فرنود» چندي پيش سطوري را به پاسداشت دوستي نگاشت كه امروز نامه‌اي ويژه برايش مهيا شده است. آن نوشتار متضمن چنين ويژه‌نامه‌اي بود يا بيش از اين؟! نمي‌دانم.

من نيز به نوبه‌ي خود، درباره‌ي چهره‌‌هاي  سرشناس، گاه‌گاهي سطوري را خط خطي كرده‌ام. كار دشواري است. لااقل در اين جامعه. جامعه‌اي كه هر مقوله‌اي را برنمي‌تابد. وقتي چهره‌اي نمادين مي‌شود، اين مردم دوست دارند كه اين سيما آب و جارو شود. اگر زنگاري دارد زدوده شود. كاستي‌هايش حذف و داشته‌هايش برجسته‌تر شود. حالا در اين مجال و با اين اوصاف، مي‌خواهم درباره‌ي دوستي بنويسم كه حدود دو دهه در عرصه‌ي مطبوعات و پهنه قلم، لااقل براي همديگر مستمع و گاهي اوقات منتقد بوده‌ايم. در اين ميان اين دوست بزرگوارانه حريم مرا پاس مي‌داشت و مي‌دارد. به آن حد كه من بضاعت پاسداشت نامش را به آن حد نداشته و ندارم.

از فروغ آزادي تا مهد آزادي با هم اياق بوديم. يادش بخير. اينك او در «امين» مي‌نويسد- كماكان-. و من چندي است به دور از پهنه مطبوعات در تقلايم. اگر مجالي پيدا مي‌كنم، مطالعه مي‌كنم، فقط همين. اما او هميشه مي‌نويسد. يعني هر روز. تعطيلي ندارد. مظاهر كارهايش اين را مي‌گويد...، و مي‌دهد به چاپ. اين هر روز نوشتن خيلي سخت است. بي‌پروا خود را در پهنه‌ي محك همه ولو كردن است. تمامي بضاعت خود را شجاعانه در طبق اخلاص ريختن است. چيزي در نهان ندارد. بي‌غل و غش «آرش» است. آن هم «آرش‌آزاد». يك «بچه طوطي» (طوطو بالاسي) خدا مادرش را بيامرزد كه زبانش را نمي‌تواند به نيام بكشد. يك «لك‌لك كوتوله» است. گويي همان اول اول بود كه راز گام‌هايش را درنيافتند و گفتند: اين پاهاي دراز بي‌قواره براي اين تن زار مي‌زند. كوتاهش كردند. اما اين لك‌لك كوتوله، از آن به بعد «قزلباش» شد. زبان سرخي هم داشت يا نداشت ربطي به من ندارد. اما همه‌ي قزلباشي‌اش شايد به خاطر  رنگ موهاي سر و صورتش بود همين. اما غيرتي بود،  تعصب در و همسايه و محله‌اش را داشت. براي همين بود كه تا آمدند و گفتند: تو ديگه كي هستي؟

سينه‌ي پر از درد و دود خود را جلوتر داد و گفت: من؟! «كوره‌باشي اوشاغي»!

پركار است، خستگي نمي‌شناسد. وقتي كه «گرگ‌هاي قانلي دره» را از «تورسون آغچام» ترجمه كرده بود، من در آن روزها «آدينه» را كار مي‌كردم. بخشي از اين ترجمه‌ي زيبا را در آدينه چاپ كرديم. سال 70 بود. بعد «ياغي» را ترجمه كرد. همزمان بود با ترجمه آقاي عليرضا سيف‌الديني.ايشان هم اين رمان را به نام «مرد كوهستان» ترجمه كرده بودند.

آن زمان‌ها طنز آرش در گفتار و كردارش بود. خودش به دنبال ترجمه‌هاي جدي و غزل‌هاي لطيف بود. كم كم از  جدي شدن خسته شد و رفت دنبال طنز. طنز، آرش را با خود برد. هنوز هم مي‌برد. چون خوش مي‌برد، براي همين ديگر هيچ چيزي را جدي نمي‌گيرد. طنز آرش را با خود برد. كجا؟ «تا گل آقا» با زنده‌ياد «كيومرث صابري» همزبان شد، با زنده‌ياد «عمران صلاحي» گرم گرفت، با زنده‌ياد «شاپور» و... طنز، آرش را باز هم خوش مي‌برد.

باز هم بايستي بنويسم. نمي‌دانم؟ آيا قرار است فهرستي از كارهاي آرش را در اينجا ارايه دهم؟ بيوگرافي‌اش را بنويسم؟ مجال نقد است كه با اجازه‌ي بزرگترها نيش‌اش بزنم. فكر مي‌كنم اين سطور همه تكرار مكررات است. آنهايي كه آرش‌ را مي‌شناسند. خيلي بهتر و بيشتر از اينها را واقفند. آنهايي هم كه نمي‌شناسند، آخر من چطوري مي‌توانم دوستم را در اين سطرها بچپانم؟!

مي‌خواستم يك نكته‌اي را هم خاطرنشان شوم. آن هم اين كه، آخر آرش كه اهل مطبوعات و روزنامه نبود. چطور شد كه گرفتار آن مقولات شد؟

خودش كه مي‌گويد: «واللـه يك دوست ناباب باعث‌كاري كرد و باني اين گرفتاري شد»!

حالا اين دوست ناباب كه بود؟!

يادش بخير، ياد و نامش گرامي، زنده‌ياد «كريم شفايي». همان كه حريص‌تر از همه مي‌نوشت. «ائل غمي» بود. آن زنده‌ياد دوست به ابد كوچ كرده به سفارش سرور گرانقدرم آقاي «فرنود» ايشان را به جرگه‌ي مطبوعات كشاند. باني نيكنامي كه يكي ديگر از ارمغان‌هايش- براي عرصه مطبوعات- آرش بود.

مي‌خواهم قيچي كنم. مي‌ترسم روده‌درازي ‌شود، آخر يك كوه ياد و خاطره از آرش را در اينجا آوار بكنم؟ شايد اصلاً كسي حوصله‌ي وراجي‌هاي مرا نداشته باشد.

گفتم يك كوه خاطره از چي بنويسم، سفرهايي كه اياق بوديم. نمايشگاه‌ها، بزرگداشت‌ها، بزرگداشت سرورم «شهرك» در فرهنگسراي ارسباران (تهران) همايش حكيم هيدجي در زنجان، نمايشگاه‌هاي بين‌المللي تهران؟ و... نيش و نوش‌هاي آرش.

آقاي «ابطحي» كه حقاً از روحانيون فرهيخته كشورمان هستند آمدند دم غرفه‌ي روزنامه امين و آرش پشت پيشخوان غرفه، آقاي ابطحي را نيش زدند آن هم چه نيشي! ايشان هم بزرگواري  كردند و مقام طنز را پاس داشتند. البته كمي زور زدند.

آرش اهل شلوغ‌بازي هم هستند، شلتاقي هم كار ايشان است. توي فرهنگسراي ارسباران در بزرگداشت «شهرك» كه خيلي «سوْخا- سوْخ» بود و ضيق مجال، ايشان پشت ميكروفون دبه درآورده بودند كه من مي‌خواهم دو تا شعر بخوانم. چون از تبريز آمده‌ام. آخرش هم خواند و مطلب مفصل من بدبخت هم كه در مورد «ساتيريك» و طنز بود توي دستم يخ زد.

 

مقدمه‌اي بر طنز فكاهي

جعفر بزرگ امين: (يارين)

مقدمه‌اي بر طنز فكاهي

به عربي طنز، به يوناني ساتيرا و به توركي گولمه‌جه به يك نوع ياژانر ادبي اطلاق مي‌شود كه در عين برخورداري از وجه فكاهت و خنده‌ناكي، حاوي پيام و نكته‌اي آموزنده، عبرت‌آموز براي مخاطب نيز باشد. حساب طنز را بايد از ديگر گونه‌‌هاي كميك، چون فكاهي، هزل و هجو... جدا كرد. هر چند كه هم اكنون نيز مرز بين طنز و به ويژه فكاهي در اذهان عمومي و حتي در اذهان پاره‌اي از روشنفكران و اهل قلم و سواد مخدوش است و عموماً اين دو مقوله را از يك جنس و ماهيت تلقي مي‌كنند و تفاوت چنداني بين آن دو قائل نيستند. در حالي كه وجه اشتراك دو مقوله طنز و فكاهي تنها در وجه فكاهت، يعني خنداندن و خوش‌ كردن آنهاست، اما وجه افتراقشان بسيار و بنيادي مي‌باشد كه بدان خواهيم پرداخت. اگر مخاطب (خوانده، بيننده) آثار طنزآميز و فكاهي صرفاً به پوسته ظاهري آنها كه خنده و خوشي باشد توجه كند و به لايه‌هاي درونيشان بي‌اعتناء باشد قطع يقين آن دو را از يك قماش خواهد شمرد. نخستين تأثير و واكنشي كه آثار طنز و فكاهي در مخاطب برمي‌انگيزند همانا نشاندن خنده بر لبان اوست. كه گاه، اين خنده به قهقهه تبديل شده و مخاطب را شايد روده‌بُر هم بكند. تا اين مرحله مخاطب در سطح و پوسته لغزان و شناور است. اثر خنده‌آميز اگر در اين مرحله مخاطب را قانع ساخت و فراتر نرفت، اين در حقيقت سرگرمي بيش نخواهد بود و چيز دندان‌گيري نصيب مخاطب نخواهد شد. و تأثير اين خنده و روده‌بُر شدن اگر از اين حد احساسي، غريزي و زودگذر فراتر نرود و تغيير و دگرگوني دروني و انديشه‌گي در مخاطب ايجاد نكند و به او نيش نزند و صرفاً لحظه‌اي و يا لحظاتي او را خوش بدارد، مي‌گوييم اين اثر فكاهي بيش نيست. اينجا نكته ظريفي نهفته است كه بايد بدان توجه نمود و آن اين كه گاه يك اثر فكاهي هم ممكن است نيش سياسي، اجتماعي و انتقادي هم بزند، اما اين نيش چون سطحي است و هرگز از عمق و ژرفا برخوردار نيست و به ريشه‌ها نمي‌زند، فكر و انديشه‌اي در ذهن مخاطب ايجاد نمي‌كند و او را به تعمق و تأمل در علت خنده‌اش وانمي‌دارد و بنابراين اين نيش بيشتر به قلقلك دادن مي‌ماند. نگاه يك اثر فكاهي، نگاهي سطحي و معتاد است كه با چاشني خنده و دگرگوني در نحوه و طرز نگاه مخاطب به پديده‌ها و مسايل پيراموني ايجاد نمي‌كند. آثار فكاهي تنها خنده‌اي و حتي قهقهه‌اي سطحي و گذرا بر لبان مخاطب مي‌نشانند و رد مي‌شوند و وراي اين خنده چيزي از وقوف دستگير مخاطب نمي‌شود. توانايي و ظرفيت يك اثر فكاهي و خنده‌آور محدود و تابع شرايط زماني و مكاني و موقعيت‌هاي اجتماعي- تاريخي است و به اصطلاح امروزي‌ها تاريخ مصرف دارد و مردم عادي را خوش مي‌آيد، چرا كه ذهن و ذوق آسانگير و آسان‌پذير مردم عادي به همان بسنده مي‌كند و خوشي و لذت آني را بيشتر دوست مي‌دارد تا رنج تعمق و انديشگي بعد از خنده طنز را كه تلخ و گزنده است و چه بسا نيش آن در حال متوجه خود مخاطب هم مي‌گردد و او را خوش نمي‌آيد. اما آثار طنزگونه و طنزآميز سرشت و خميرمايه‌اي ديگر دارند و برعكس آثار فكاهي كه محدود به شرايط زماني و موقعيت‌هاي تاريخي- اجتماعي هستند، طنز اما فرازماني و فرامكاني و فراموقعيتي است و تأثير آن ماندگار است. (نمونه سينمايي طنز چارلي چاپلين را با لورل وهاردي و هارل‌لويد و شعرهاي طنز معجز، صابر و عمران صلاحي و جليل محمد قلي‌زاده را با ديگران مقايسه كنيد). طنز واقعي در لحظه آغازين، همچون فكاهي خنده بر لبان مخاطب خود مي‌كارد، اما به اين قناعت و بسنده نكرده، بلكه در نتيجه برخورداري از بار معنايي، كنايي و لايه‌هاي استعاري، فرآيندي را در ذهن و روان مخاطب آغاز مي‌كند كه ناگهان جا مي‌خورد، به خود مي‌آيد و مي‌انديشد و اين فرآيند پرواضح است كه نيشدار و گزنده است و چندان خوشايند نيست. در پايان اين فرآيند پوسته خنده و نشاط لحظات قبل كنار زده مي‌شود و مخاطب از ضمير ناخودآگاه خود به ضمير خودآگاه و به عالم واقع پرتاب مي‌شود و به قول معروف چشم بصيرت او باز مي‌شود. مخاطب از خواب خرگوشي بيرون مي‌خزد و سرش را كه چون كبك در برف غفلت فرو برده است بيرون مي‌كشد و تارهاي فراموشي و غفلت تنيده شده بر ذهن و چشم درون‌اش از هم دريده و پاره مي‌شوند. طنز آب در خوابگه مورچه‌گان مي‌ريزد. طنز هم نوش دارد و هم نيش و مي‌توان آن را به آمپول پني‌سيلين تشبيه كرد كه آمپول‌زن نخست براي اين كه بيمار بدحال احساس درد نكند اندكي مايع بي‌حس‌ كننده ليدوكائين قاتي پني‌سيلين مي‌كند و بيمار نخست دردي حس نمي‌كند و تا اثر بي‌حسي زايل گردد درد پني‌سيلين كاهش يافته و بهبودي بيمار آغاز مي‌شود. در طنز هم خنده همان نقش ليدوكائين را بازي مي‌كند. خنده زهر و تلخي پيام نيشدار را كه پشت سرش نفهته است مي‌گيرد و آن را تعديل مي‌كند، چرا كه نيش طنز عميق و سوزنده اما بيدارگر است. طنز اما به دنبال الكي خوشي و انبساط خاطر لحظه‌اي و خنداندن بلاهت‌آميز نيست بلكه با نشانه رفتن ريشه‌هاي ناهنجاري‌هاي اجتماعي- رفتاري و شخصيتي افراد شلاق روشنگر خود را بر پيكر ذهن انسان غرق در خواب خرگوشي و فراموشي‌ها، غفلت‌ها، بي‌تفاوتي‌ها، خرافات، دم غنيمتي‌ها، بي‌خيالي‌ها و الكي خوشي‌ها فرود مي‌آورد. و اين همه را با ظرافت و زيركي تمام در لفافه و پوسته خنده انجام مي‌دهد كه به ظاهر همه را خوش مي‌آيد، اما بعد آشوبي در ذهن‌ها و دل‌ها مي‌پروراند. آري طنز ويرانگر است. ويرانگر ساختارهاي ذهنيات و باورهاي زنگ‌زده و معتاد به روزمره‌گي و روزمردگي. اما اين ويرانگري با هتك حرمت و تجاوز به حريم‌هاي حيثيتي و آبرو و شرف انسان‌ها همراه نيست بلكه محبوب و نجيب است و در پي‌اش سازندگي، انديشه‌گي و زايش بيداري را به دنبال دارد. بيداري انسان از خواب گراني كه هيپنوتيست‌هاي حرفه‌اي تاريخ براي انسان تدارك ديده‌اند و آنگاه شناخت خويشتن خويش و درك موقعيتي كه بايد در آن قرار گيرد و خارج شدن از حالت انفعالي و بالقوه‌گي و حركت به سوي تعالي و يافتن جايگاه ازلي آفرينشي خويش، يعني اشرف مخلوقات بودن است، نه انسان كنوني گرفتار در نفسيانيات مخرب و جهان‌سوز و اسير حب و بغض و زر و زور و تزوير.

زبان و لحن و بيان طنز كنايي و غيرمستقيم است و از تمامي عناصر بيان مجازي: تصوير، تشبيه، استعاره و كنايه سود مي‌‌جويد. به نظر حقير طنز سلاح فرهنگي، هنري و سياسي بسيار مؤثري است در اصلاح انسان و جامعه در تمامي ابعاد آن. از طنز مي‌توان در تمامي ژانرهاي ادبي و هنري (شعر، داستان، رمان، نثر، كاريكاتور، نمايش و...) سود جست. پس ويژگي‌هاي طنر را حقير چنين جمع‌بندي مي‌كند: «خنده‌آميزي، باريك‌بيني‌ و تيزبيني، نگاه متفاوت (همچون شعر)، جهت‌دار بودن، داشتن پيام مثبت و سازنده، گزندگي (حس و بيان).

طنز با توسل به شيوه‌ها و تكنيك‌هاي متنوع اهداف خود را عملي مي‌سازد و در مخاطبان اثر مي‌گذارد كه عمدتاً عبارتند از: 1- بزرگ‌نمايي. 2- كوچك‌نمايي. 3- تقليد مضحك. 4- طعنه يا كنايه. 5- آوردن نقل قول مستقيم در متن طنز.

اضافه مي‌نمايم كه رسالت طنز و حتي ديگر ژانري كميك كه خنده بر لبان به ماتم و خشكسالي خنده نشسته مردم مي‌كارند (مردمي كه در طول تاريخ همواره اشك اندوه و حسرت و ماتم ريخته‌اند)، رسالتي مقدس و تحسين‌برانگيز است و چه هنري دشوارتر از خنداندن مردمي اين چنين؟ آن هم خندان با دلي خونين همچو جام.

مقالم را با جمله‌اي از چارلي چاپلين، نابغه سينماي طنز جهان به پايان مي‌برم. در صفحه اول كتاب «زندگي من» كه فكر مي‌كنم اثر دختر چارلي چاپلين باشد، از قول او چنين آمده است:

«چهل سال روي سِن مردم را خندانده‌ام و به همان اندازه خود پشت صحنه گريسته‌ام».

زنده باشيد.

ائليميزين شيرين طنزلي ديلي

سليمان ثالث 9/9/86

بير شاعر تانييرام، گوزه‌ل ياراديجليغا مالك، يازيب ياراتديقلاري كؤنلومو اوخشويان، قلبيمي سئوينديره‌ندير. اوْ ياخشي معلم، زبردست طنز يازان و قابل ژورناليست‌دير.

وطني‌نين، ائلي‌نين خوش گونونه سئوينه‌ن، يامان گونونه آجييان بير شخصيت‌دير. اوْ خلفلري‌كيمي ائلين آرزو و ايستك‌لريني ترنم ائدير. وطن بالالارينين معارف لنمه‌سينده گئجه- گوندوز  يورولمادان چاليشير و جامعه‌ده اولان عيبجرليكري بير گوزكوكيمي عيان و بيان ائدير. و بئله يازيير:

جوانلار دسته- دسته

هاميسي بوْيو بسته

مشكول‌لري حل اوْلور

آنجاق، تك كاغيذ اوسته

او ائلين- اوْبانين خوْش‌گون- گذران كئچيرمه‌سيني و آسايشه چاتماسيني بير آتاكيمي آرزولايير. بو دنيانين ناز- نعمتلريني انسانلارين معنوياتيندا و دوشونجه‌سينده آختارير. انسانلارين خوش عملينه سئوينير و بد عمللرينه كوكره‌ييب، عصيان ائدير و بئله يازير:

هاردا بير كوهنه فيريلداقچي، رياكار گوردوم

نم- نيشاني ايله اونو ائللره افشا ائيله‌دييم

او اويوب دوشوندوكلريني اولدوغوكيمي قلمه آلير و جامعه‌ده اوز خئيريني گودنلري آچيق آشكار اوستادليقلا افشا ائدير.

او فرهنگيميزه ائليميزه ائله‌ديگي ايشلردن ذوق آلير، و ياخشي بيليركي اؤز شهري‌نين و ائلينين شرفيني اوجا توتانلار هميشه ائللرين قلبينده ياشيانلاردان اولوب.

بو خوش‌ذوق شاعر و حورمتلي انسان منيم عزيز دوستم «حميد آرش‌آزاد»‌دير. من بو يولدا اونا بويوك موفقيتلر آرزو ائديب، 60 ايل‌ليك آد گونونو تبريك دئييب، ايكي 60 ايل ياشاماغيني خوش‌گون و خوش روزگارلا ايسته‌ييرم.

 

چهره‌ي خندان دردها

جعفر بزرگ امين (يارين) آبان‌ماه 1386- تبريز

چهره‌ي خندان دردها

«در جامعه‌اي زندگي مي‌كنيم كه همه عوامل جمع شده‌اند (بخوان دست به دست هم داده‌اند) تا اشك انسان‌ها را دربياورند. اقلاً اگر در اين ميان گاهي «اشك شادي» و «اشك شوق» از ديده‌اي جاري مي‌شد، باز جاي شكرش باقي بود. حتي «اشك ندامت» هم براي خودش غنيمتي است. اما در روزگار ما و در اين خشكسالي ممتد (بخوان خشكسالي ممتد خنده و شادي)، چشم‌ها فقط «اشك حسرت» جاري مي‌كنند و اين آب تلخ براي رويش و شكوفايي هر گلي زيان‌آور است».

پاراگراف فوق (البته با اندك دستكاري فضولانه حقير و البته با اجازه «آرش‌آزاد» عزيز)، آغاز گيرا، جاندار و گوياي مقدمه كتاب شعر طنز «جيزيقدان چيخما بالا»‌ي آرش‌آزاد، طنزپرداز دردكشيده و دردفهم معاصر آذربايجان است، كه تراژي انسان عصر ما را بازگو مي‌كند. انساني كه نه‌تنها شاد نيست، نه‌تنها شور و شوقي در وجود دردمندش موج نمي‌زند، بلكه عوامل متعددي! دست به دست هم داده‌اند كه همواره‌ي تاريخ، اشك اندوه، حسرت و خون از ديدگانش جاري سازند و اين انسان را خنداندن هنري است بس دشوار و گرياندن او چه سهل و آسان؟! نشاندن خنده و يا حداقل لبخند بر لبان و چهره فسرده انسان امروز تنها از پهلوان خنده، يعني طنزپرداز برمي‌آيد كه با دل خونين لب خندان بيارد همچو جام. و صد البته از پس اين خنداندن، انديشه‌اي روشنگر در او تزريق شود و او را از خواب گراني كه هيپنوتيست‌هاي حرفه‌اي تاريخ براي او تدارك ديده‌اند بيدار كند. در پاراگراف فوق استعاره و نمادي با تصوير و مضموني عميق و گويا به كار رفته است: «خشكسالي ممتد» كه با اضافه كردن دو واژه خنده و شادي، اين استعاره شفاف‌تر و رساناتر مي‌گردد. اين خشكسالي ممتد خنده و شادماني خاص عصر ما نيست و به جرأت مي‌توان گفت از دوراني كه جوامع انساني به طبقات حاكم و محكوم تقسيم شدند، اين خشكسالي آغاز شده و تا عصر حاضر نيز ادامه داشته است. و در طول تاريخ همواره اين بهلول ديوانه‌ها!! (داننده‌ها) لطيفه‌گوها، دلقك‌ها، مزه‌پران‌ها، جوكرها و بالاخره طنزنويس‌ها بوده‌اند كه با به سُخره گرفتن اعمال غيرانساني، مستبدانه و غفلت‌آميز حاكمان تاريخ و نشاندن خنده و شادي بر لبان ماتم‌زده محرومان و ستمكشان، آنان را شارژ رواني كرده و در مبارزه‌شان ياري داده‌اند و نگذاشته‌اند اشك‌هاي ماتم و اندوه و حسرت، آنها را از پاي درآورده و چه رسالتي؟!

در اين مقال من بعد از اشاره كوتاه به «عنوان» و كاريكاتور روي جلد كتاب «جيزقدان چيخما بالا» و آنالير و بررسي اولين شعر آن به نام «ما طنز نويسان» كه من آن را مانيفست شعر طنز «آرش‌آزاد» ناميده‌ام، از كتاب اول ايشان درمي‌گذرم و به كتاب دوم با عنوان «جولو جولويه قالمادي» مي‌پردازم كه جوهر و پتانسيل و توانمندي‌ بالاي آرش‌آزاد(1) در سرايش شعر طنز را به نمايش مي‌گذارد و قابل تعمق و تجزيه و تحليل و شايسته تقدير مي‌باشد. و در پايان مقال ويژگي‌هاي طنز او را برخواهم شمرد.

آرش‌آزاد را من به طور غيرمستقيم از طريق آثار شعر طنز او در مجله «گل آقا» و مطبوعات تبريز مي‌شناختم. اما آشنايي حضوري من با ايشان در سال 83 در يكي از جلسات انجمن شعر و ادب تبريز رخ داد. يكي دو ساعتي اختلاط كرديم و آرش‌آزاد يك نسخه از مجموعه شعر طنز خود با عنوان «جيزيقدان چيخما بالا» را به حقير اهداء كردند. و بعد از آن توفيق ديدار ايشان را نداشتم تا اين كه اخيراً باجناق عزيزم آقاي «ايماني» كه هميشه منشاء خير براي حقير بوده است، اين دفعه نيز ضمن تقديم كتاب دوم آرش‌آزاد با عنوان «جولو جولويه قالمادي»، حقير را در جريان فراخوان اخير در خصوص انتشار ويژه‌نامه‌اي به مناسبت شصت سالگي آرش‌آزاد قرار دادند و از من هم خواستند چنان كه خاطره‌اي، شعري و يا مقاله‌اي در زمينه‌ شعرهاي طنز او دارم براي چاپ در ويژه‌نامه آماده كنم و از اين بابت وامدار و منتدار آقاي ايماني هستم. بگذريم. فرصت مغتنمي پيش آمده بود، پس دست به كار شدم و مجموعه «جولو جولويه قالمادي» را با شور و اشتياق و حوصله و دقت مورد مطالعه و بررسي قرار دادم و محصول اين به اصطلاح بررسي‌ها نقد و نظري است كه در معرض قضاوت عموم قرار مي‌گيرد و پرواضح است كه اين نقد و نظر، تحليل و نظريات مشخص يك مخاطب تيزبين و اهل مطالعه است و نه يك منتقد و كارشناس شعر طنز كه خود تخصصي جداگانه مي‌طلبد. تا چه قبول افتد و چه در نظر آيد.

عنوان و كاريكاتور روي جلد كتاب «جيزيقدان جيخما بالا» چه عنوان طنزآميز و بامسمايي! است براي طنزنويسان فضول‌باشي!! كه هرگز حد خود را رعايت نمي‌كنند و فرامرزي عمل مي‌كنند! و اين عنوان چه همخواني و هارموني جالب و معني‌داري با كاريكاتور بكر و گوياي روي جلد دارد كه آرش را شيطنت‌آمير و طرب‌انگيز نشان مي‌دهد كه گستاخانه! و مستانه و شوخ و دور از چشم از ما بهتران! و شايد هم جلو چشم آنها، از خط قرمزي كه پيرامونش ترسيم كرده‌اند خروج كرده است. اين كتاب با شعر «ما طنزنويسان» آغاز مي‌شود. به نظر حقير اين شعر را بايد مانيفست‌ شعر طنز آرش‌آزاد تلقي كرد كه در آن باز به زبان طنز و كنايه، رسالت، انديشه فلسفي و جهان‌بيني آرش‌آزاد را بيان مي‌كند. اين شعر نيمه‌‌طنز و نيمه‌جدي است. اما در آن مضامين و مفاهيم بس ظريف و عميقي نهفته است كه در خور توجه است و من سعي مي‌كنم تا حد توانم لايه‌هاي دروني، استعاري و كنايي موجود در بيت‌ها را بشكافم. در بيت اول مانيفست‌ شعر طنز- جدي «ما طنزنويسان» مايه و رنگ و بوي طنز ديده نمي‌شود و اين بيت بيشتر نظمي است مستقيم‌گو كه باور، اعتقاد و پايبندي شاعر را به حق و حقيقت و به تعبيري وسيع‌تر، انديشه فلسفي او را بازگو مي‌كند و جبهه شاعر را در صف‌آرايي كارزار حق و باطل به وضوح نشان مي‌دهد. اما در بيت‌ دوم مايه طنز و استعاره‌اي نهفته است و موقعيت روايي و پوسته شعر طنز كه همانا خنده‌ناك و خنده‌آور بودن آن مي‌باشد اتفاق افتاده است. يعني مخاطب (خواننده و يا بيننده) با مشاهده: «ما از نسل باباطاهر و...) و تداعي تخلص «باباطاهر» كه «عرياني» باشد در ذهن خواننده و تأثير بصري آن به مخاطب بي‌اختيار به خنده مي‌افتد و در نظر اول برايش كمي غيرعادي مي‌نمايد و همين غيرعادي نماياندن همانا نگاه متفاوت يك طنز واقعي ا ست كه نگاهي آنرمال است. به نظر حقير اين مصرع اگر چنين نوشته مي‌شد:

(از جنس) و يا همسان باباطاهر عريان و چون اوييم...

استعاري‌تر و مركب‌تر مي‌شد و اشاره‌ كنايي شاعر را لو نمي‌داد. مخاطب بعد از خواندن مصرع اول بلادرنگ از پس پوسته خنده و تصور صفت عرياني، به رابطه عرياني باباطاهر و شاعر (آرش‌آزاد) مي‌انديشد و اينجاست كه از سطح به عمق مي‌لغزد و به عرياني در معناي مجازي و عميق آن مي‌‌انديشد، يعني فروفكنده شدن پوشش‌هاي ريا، تزوير و چند چهره‌گي از تن انديشه و روان شاعر و نهايت به خلوص، يكرنگي و پاكي او پي مي‌برد و اين يعني ايجاد فكر و انديشه از پس خنده كه از وجود اساسي منشور ژانر طنز است. بيت سوم به نوعي تكرار بيت اول است، اما در بيت چهارم رسالت بسيار عميق و تاريخي يك شاعر طنزپرداز نهفته است. و آن اين كه در شرايط زماني كه عوامل چندي دست به دست هم داده‌اند تا به قول شاعر اشك اندوه و حسرت مردم را دربياورند و چشمه‌هاي خنده و شادي را در روح و روان انسان‌ها بخشكانند، آرش‌آزاد و يا هر شاعر طنزپرداز ديگر بذر خنده‌هايش را بر كشتزار به خشكسالي نشسته لبان مردم مي‌كارد و آن را با عرق‌ريزي روح و اشك‌هاي درونش آبياري  مي‌كند و من اينجا به ياد جمله‌اي از نابغه سينماي طنز جهان «چارلي چاپلين» مي‌افتم كه در كتاب «زندگاني من» اثر دخترش در صفحه‌ اول چاپ شده بود و من سال‌ها قبل آن را خوانده بودم:

«روي سن و در صحنه نمايش چهل سال مردم را خندانده‌ام و به همان اندازه پشت صحنه گريسته‌ام»

اما بيت پنجم نكته‌اي تراژيك را در حيات شاعر طنزنويس‌ ما به تصوير مي‌كشد كه در انسان حس همدردي و شفقت با شاعر را برمي‌انگيزد و اين مصرع روند تاريخي جور و يا جورهايي را كه هميشه بر شاعران حق‌گوي و حقيقت‌نويس و منتقد زمانه خويش، رفته است نشان مي‌دهد. آن هم در قالب و تركيب به ظاهر ساده «دل شكسته» و اين دل شكستگي شكننده‌ي روح نه تنها آنان را به موضع انفعال و انزوا نكشانده، بلكه با ملات خنده نه تنها دل خود، بلكه دل‌هاي شكسته ديگران را هم بند زده، جوش داده و التيام بخشيده‌اند. ممكن است خواننده‌اي ظاهربين ساده‌‌انديش و ساده‌لوح در نظر اول بر اين دلشكستگي شاعر پوزخند زند و آن را يك آه و ناله و سوز و گداز رمانتيسم آبكي بيانگارد و لب و لوچه‌اش به هم برآيد كه: «آخيش، حيوونكي شاعرك، از عشق ناكام دل نازكش شكسته، ننه به قربانش!» اما زهي خيال باطل. اينجا باز به ياد بيتي از حافظ مي‌افتم:

اگر غم لشكر انگيزد كه خون عاشقان ريزد

من و ساقي به هم سازيم و بنيادش براندازيم

و به راستي شاعر مگر عاشق نيست كه هست و نيستش را در نرد عشق‌اش به انسانيت مي‌بازد؟ گاه پوستش كنده مي‌شود، گاه لبش دوخته مي‌شود و گاه...

و شاعر طنزپردازها آرش‌آزاد، چون ساقي شادمانگي ساغر پر از خنده در دست و با نوشاندن آن بر لبان گرفتار در خشكسالي ممتد با خنده و شادي درآويخته، به هم ساخته و در پي برانداختن بنياد غم و اشك حسرت و ماتم و تاراندن لشكر غم به رقص و پايكوبي مي‌پردازد.

در بيت ششم شاعر به نقش تاريخي شاعر طنزپرداز پرداخته است! ما در بيت هفتم مي‌رسيم به وجه مشخصه و مميزه ژانر شعر طنز يعني نيشدار بودن آن. نيشي كه در سطح نمي‌لغزد و به اعماق و ريشه‌ها مي‌زند. و به اصطلاح، شاعران مديحه‌سرا صله‌گير و عدول كرده از رسالت پيغمبري شعر را با نيش گزنده خود مي‌چزاند. شاعراني كه با برخورداري از يارانه‌هاي كاغذ و وام‌هاي انتشاراتي كلان، پشت سر هم كتاب‌هاي پرزرق و برق اما بي‌محتوي و سفارشي به چاپ مي‌رسانند و طبع و استعداد حقيرشان را صرف مديحه‌سرايي‌هاي فردي و تعريف و تمجيد از اين و آن مي‌كنند؛ و يا در گرداب «هنر براي هنر» صرف فرو مي‌غلتند. براي رفع هر گونه سوء‌تفاهم در فلسفه هنر براي هنر بايد روشن كنم كه صرف مضمون‌گرايي هنر محسوب نمي‌شود و چنانچه فرم يك اثر هنري به اوج و كمال خود برسد طبعاً در خدمت محتوي و فلسفه و جهان‌بيني هنرمند خواهد بود و در نقد ادبي و زيبايي شناختي. فرم پخته، كمال يافته و زيبا ملاك مي‌باشد و اين كه شاعر چه مي‌خواهد بگويد و يا چه مي‌گويد به حوزه نقد فلسفي و محتوايي مربوط مي‌شود. و فرم بي‌محتوي و بي‌انديشه از نظر حقير سرگرمي هنري بيش نخواهد بود. بگذريم.

بالاخره مي‌رسيم به بيت نهم و آخرين بيت‌ مانيفست‌ شعر طنز آرش‌آزاد. در اين بيت كه پايان‌بندي شعر نيز محسوب مي‌گردد، شاعر جبهه وصف خود را كه در كنار مردم و با مردم بودن هست مشخص مي‌كند. او خود را وامدار و مديون مردم خوب خود مي‌داند و اين فلسفه وجودي هر هنرمند متعهد و مردمي است كه معتقد است در مركز و كانون هنر اصيل انسان قرار دارد با تمامي ابعاد وجودي (مادي و رواني) و مطالبات و نيازهايش. در مصرع دوم بيت آخر باز استعاره‌اي نهفته است كه نهايت شيفتگي شاعر را به مردم خودش نشان مي‌دهد. مستي او از خُم ميكده مردم، يعني شاعر آنچنان با مردم‌اش يگانه شده، آنچنان در خوبي، صفا و يكرنگي مردم‌اش حل شده كه سرمست از شراب صفا و محبت و عشق آنهاست. از اين شعر- مانيفست آرش‌آزاد- كه بگذريم، دو شعر  نيز با عنوان و مضمون مشابه اما ضعيف و تكراري در صفحات بعد آمده كه با وجود شعر اول علت وجوديشان منتفي است و نيازي به چاپ آنها نبود. چرا كه توضيح واضحات است. اما كتاب دوم آرش‌آزاد با عنوان «جولو جولويه قالمادي» كاملاً متفاوت با كتاب اول مي‌باشد، از هر جهت كه نگاه كنيم. و در مجموع از انسجام، پختگي و به اصطلاح طنزپردازان از طنزيت بيشتري برخوردار است و ويژگي‌ها و مؤلفه‌ها خاص شعر طنز آرش‌آزاد در آنها مي‌درخشد. نگاه شاعر در اين مجموعه شسته و رُفته‌تر، شفاف‌تر و عميق‌تر شده است. تك تك شعرها را كه مي‌خواندم، بي‌اختيار به خنده مي‌افتادم، آن هم مني كه به اين سادگي براي هر اثر خنده‌آميز سطحي و آبكي، خنده كه سهل است، لبخند هم نمي‌زنم، اما تا كتاب «جولو جولويه قالمادي» را به پايان ببرم بارها به شدت خنديدم و از پس اين خنده‌ها پيام‌هاي كنايي و جسارت‌آميز آرش‌آزاد را دريافتم. اما مقال را به درازا نكشانم و ويژگي‌هاي شيوه طنزپردازي آرش‌آزاد را جمع‌بندي كنم و برشمارم:

نگاه آرش به محيط پيراموني و آدم‌ها و پديده‌ها، نو، تيز و باريك است و به قول سپهري، چشم‌هايش را شسته است و جور دگر مي‌بيند. نگاهش و سوژه‌هايش به اصطلاح امروزي‌ها، به روز است و ملموس و دردهاي مبتلا به جامعه امروزي را فرياد مي‌زند. مضامين شعرها عميق و مركب‌اند و مخاطب را به انديشه وا مي‌دارند. فرم و قالب شعرهايش در شعرهاي طنز فارسي بيشتر نو و آزاد (نيمايي) است همراه با استفاده از نظيره گويي‌هاي متأثر از شاعر نيمايي. زبان شعرهايش روان، نرم و آهنگين است و برخوردار از كنايه‌هاي غني و پيام‌دار و در عين حال با نيش‌هايي در لايه‌هاي دروني زبان كه در لحظه نخست گزندگي و تلخي آن حس نمي‌شود، همانند آمپول پني‌سيلين كه در آن بي‌حس كننده ليدوكائين قاطي كرده باشند كه انسان درد و سوزش را حس نمي‌كند، اما بعد از پايان بي‌حسي، دردي آغاز مي‌شود كه بهبودي در پي دارد و سلامتي. و در طنز نيز عين اين اتفاق مي‌افتد، يعني خنده نقش ليدوكائين را بازي مي‌كند و بعد كه فرآيند خنده به پايان مي‌رسد، درد نيش آگاهي آغاز مي‌گردد و به دنبالش انسان به خود مي‌آيد، به ضعف‌ها و عيب‌ها و غفلت‌ها و الكي خوشي‌ها و خواب خرگوشي و فراموشي خود وقوف مي‌يابد و اين سازندگي انديشه‌گي بعد از ويرانگري اوليه مي‌باشد. نيش زبان طنز آرش سطحي نيست كه قلقلك دهد و رد شود. اين نيش بيدارگر است و ويرانگر چُرت خواب تاريخي كه بر ذهن و ديدگان بشر سايه افكنده است و صد البته نيش طنز آرش‌آزاد با نوش خنده عجين است كه زهر نيش‌ها را تعديل و قابل تحمل كند، همانند ليدوكائين كه نام بردم.

خنده‌هايي كه شعر طنز آرش‌آزاد بر لب‌ها مي‌نشاند، خنده‌هاي بلاهت‌آميز، الكي خوشانه و از براي تفنن و سرگرمي لحظه‌اي نيست، بلكه در پي‌اش انديشه‌زا است و تفكرانگيز. جسارت از بارزترين ويژگي‌هاي شعر طنز آرش‌آزاد است كه مثال زدني و تحسين برانگيز است و اين جسارت را به راحتي مي‌شود در پرداختن او به سوژه‌ها و موضوعات حساس و سئوال برانگيزش دريافت. آرش‌‌آزاد پا از خط قرمز فراتر نهاده و كار را به جاهاي باريك كشانده است.

طنزهاي آرش‌آزاد پرده در و ويرانگر است. درنده‌ي پرده‌هاي غفلت، فراموشي، جهالت، ساده‌لوحي و خرافات از برابر ديدگان بصيرت انسان و ويرانگر ساختارهاي ذهني زنگ زده و فرسوده و دگم و سازنده‌ بناهاي انديشگي نو است. لبه تيز طنز آرش‌ازاد ناهنجاري‌هاي اجتماعي، بي‌خيالي‌ها، الكي خوشي‌ها، عوام فريبي‌ها و وعده و وعيده‌هاي دروغين و سرخرمني، خواب خرگوشي‌ها، زودباوري‌ها، انقياد و صِغري ذهن‌انگاري‌ها را نشانه مي‌گيرد و زبان شلاق‌وارش را بر غفلت و بي‌توجهي و تسامح و سهل‌انگاري عاملان آنها فرود مي‌آورد.

آرش‌آزاد در پي اصلاح جامعه و انسان‌ها از بالا و پايين است. طنز او هر چند پرده در ويرانگر است، اما هرگز هتك حرمت نمي‌كند و حريم‌هاي اخلاقي، حيثيتي و باور و اعتقاد و شرف را رعايت مي‌كند. آرش فرزند زمان خويشتن است و نبض جامعه و مردم خود را در دست دارد، چون پزشكي حاذق اما بي‌توقع و بي‌چشمداشت. و هميشه كنترل بيماري‌ها و آسيب‌هاي اجتماعي را در دست دارد. نبض او با نبض زمان خود مي‌زند. او دردها و آسيب‌ها را مي‌شناسد، اصلاً او خود درد است انگار كه مي‌خندد. آرش‌آزاد چهره‌ي خندان دردهاست. عجباً، مگر درد هم مي‌خندد؟! و مگر مي‌خنداند؟!

آرش‌ فرزند خلف و شاگرد وفادار «معجز» و «صابر» است و من با جسارت و اغراق‌ طنزآميز مي‌گويم كه آرش‌آزاد، جا پاي معجز و صابر نهاده است، اما راه هموار شده آنان را نمي‌پيمايد، بلكه راهي ناهموار و پر دست‌انداز و پرچاله چوله را مي‌گسترد و آن را مي‌كوبد و ردپايي نو باقي مي‌گذارد كه ويژه خودش است. همانند اثر انگشتان انسان‌ها كه هيچ كدام شبيه هم نيستند و هنر يعني اين. هنر يعني: «فلك را سقف بشكافيم و طرحي نو دراندازيم»

صابر دؤوران

رنجي تبريزي

چك كمانين زهين ائت سينه‌مي شان- شان، آرش

آلتميش ايل‌ديركي ائديبسن بيزي حيران، آرش

 

سنله سؤز- صحبتين آيري دادي وار عالمده

ائده‌سن آغلاياني طنزيله خندان، آرش

 

سنده يوخ، يوخدور، آچيق‌دير سنين ازبس فكرين

ائيله‌سن هرنه‌كي موشكول اوْلا آسان، آرش

 

نَفَسين عيسيِ مريم‌كيمي اعجاز ائلي‌يَر

وئره‌سن اؤز نَفَسين‌له اؤلويه جان، آرش

 

قلمين الده‌ سنين، گاه يارادير يوزلر اثر

گاه دؤنوب شمشير اُولوب اَلده، توكور قان، آرش

 

تاپماسا دردينه هر كيمسه بو دنياده علاج

ائده‌ر اشعارين‌ايله دردينه درمان، آرش

 

ادعا چوخلار ائدير بوردا غزل يازماقدا

اولا بيلمَزله قاپوندا هَلَه دربان، آرش

 

آلتميش ايلده بئله گئتسه، هَلَه واردير ايشيميز

گئجه- گوندوز نئجه تودلاخ باساجاقسان، آرش

 

وئرميرم قوْلتوغونا بو سؤزوله قارپوز، اينان

سن‌سن ايندي دئييره‌م صابر دؤوران، آرش

 

قدمين هريانا قويسان، وئره‌س خلقه صفا

اِئيله‌سن كُوللوگو بير گوللو گولوستان، آرش

 

«رنجي»‌مين لرچه غزل يازسادا عمرونده اگر

اُولا بيلمه‌ز سنه تاي مرد سخندان، آرش

زلال‌تر از آيينه

 

رنجي تبريزي

اگر چه شصت سال شد زعمر پربهاي تو

هميشه عمر نوح را طلب كنم براي تو

قصيده، مثنوي، غزل، تمام شعرهاي من

هزار بار جاي گل، بُود نثار پاي تو

دل غمين و خسته را به وجد آورد همي

كلام حكمتانه و بيان دلرباي تو

برون زسينه مي‌برد دل به خون نشسته را

در اين ديار بي‌كسي، نگاه آشناي تو

زسير گلشن و چمن صفا فزون دهد به دل

زلالتر زآينه، به هر كجا، صفاي تو

در اين زمانه هر كه را هزار پند مي‌دهد

كلام خنده دار و بيت بيت طنزهاي تو

چو «رنجي» ار چه برده‌اي زياد خويشتن مرا

ولي زسر نمي‌رود برون دمي هواي تو

آتش افكنده‌اي تو با طنزت

رنجي تبريزي

 

«آرش» اي طنز‌گوي تركانا

نيست همتاي تو در ايرانا

هر كسي خوانده شعر طنز تو را

گشته بس شادمان و خندانا

درد دل‌هاي دردمندان را

با فكاهي كني تو درمانا

گرچه بگذشته شصت از عمرت

عمر نوح از خداي خواهانا

پيش تو دم زدن زشعر و غزل

زيره بُردن بُود به كرمانا

هست چون وحي مُنزل اشعارت

بر مسلمان و اهل ايمانا

آتش افكنده‌اي تو با شعرت

در صفاهان و يزد و زنجانا

هيچ كس در امان زتيغ تو نيست

هست از بس كه تيز و برانا

ديده‌هاي بس شكم پرستان را

كرده‌اي بس به نقد گريانا

هر كجا پا نهي به شهر و ديار

هست خواهان تو فراوانا

چندي از ما كه مي‌شوي غافل

مي‌كني حال ما پريشانا

گاه‌ گاهي زما بكن يادي

چهره كم كن چو ماه پنهانا

پند و اندرز و رهنمايي كن

بعضي از مردمان نادانا

الغرض، سالها در اين عالم

خواهم از حق شوي تو شادانا

بگذر از اين جسارتم «آرش»

اي شود جان من به قربانا

همچو «رنجي» بيا به راه درست

توبه كن ديگر از گناهانا

من در اين شعر خويشتن كردم

اقتباس از عبيد زاكانا

 

حميد آرش‌آزاد و اونون گولوش دونياسي

رحماني خياوي

حميد آرش‌آزاد و اونون گولوش دونياسي

هامي‌يا معلوم اولدوغوكيمي ساتيريك صنعتي چوخدا آسان يازيلا بيلمير. بعضي‌لرين عقيده‌سينه گورا «ياخشي ساتيرانهوسي هيچ‌ده هر هانسي قيمتلي علمي كشفدن آز اهمييتلي دئيبلدير.»(1)

ساتيرا روحي خسته‌ليك‌لره اَن دَيَرلي درمان اولوب و اولاجاقدير. جمعيت‌ده هرقدر انسانين قيمتي اونون وار- دولتي اساسيندا اولچورسه، گولوش ادبياتينا ميدان آچيلير. آذربايجان ادبياتيندا، ايرمينجي عصردن، گولوش شعري و نثري اونون قوّتلي قولو اولوبدور. ميرزازين‌العابدين مراغه‌اي، عبدالرحيم طالب‌زاده، ميرزاعلي معجز؛ و بو ياخينليغدا، حدّاد،‌كريمي مراغه‌اي، يالقئز، شهرك و «آرش‌آزاد» ساتيرا صنعتيندن بويوك باجاريقلا بهره‌لَنن شاعير و يازيچيلاريميزديلار.

«آرش‌آزاد» ين شعرينده معيشيتين ان خيردا مسئله‌لر‌يندن (ساعاتين عوضله‌مسي، تويوغون باهالاشماسي، سوپورگه‌چي‌نين بايرامليق ايسته‌مَسي و...)  توتموش، اجتماعي- سياسي حادثه‌لره (انتقادچي يازيچيلارين سيجيللي‌لري باطل اولماق، اَيريني دوز يازماق اجبارينا قالماق و...) قدر مزه‌لي بير اسلوبدا عكس تاپئبدير.

بو دره دوز اولايدي

دووره‌سي بوز اولايدي

كاش «سيما» نين طنزينده

بير چيمديك دوز اولايدي

***

دينله مني، شاعر جان

قلمينه جان قوربان

گوزله طنز يازاندا

چوخ چيخما جيزيقيدان

***

بير نالا وور، بير ميخا

قويما چوخ سسي چيخا

قورخ‌كي، قارانليق دئوي

سني كوكوندن ييخا

***

حق سوزده چوخدور عذاب

اونا اؤرت شيرين لعاب

سوزو بئله گتيركي

نه شيش يانسين نه كباب(2)

شاعر اجتماعي حياتدا گوردويو يارامازليقلاري ساده‌جه اولاراق تصوير ائدير و اونلاري تنقيد شالاغينا توتور. ساده يازماغي شاعري درينليگه گنتمكدن مانع اولمور، چون‌كي اوزو جمعيتين اَن درين قات لارينا ده‌ك آتيلماشلاردان اولوب و اونلارلا قايناييب، جوشوب. بو ايسه شاعره ماكسيم گورگي يا ساياق آغير ياشاييق  چتينليگي چينينه قويسادا، بويوك دوشونجه‌يه مالك ائديبدير و اونا قارتالا تك تيزبين گوزلوك باغيشلاييدير:

چوخلو وصف ائتديگين او حُسن و وجاهت ائله بو؟

باهارا طعنه ووران بوللو طراوت ائله‌بو؟

هر بير حق سوز دئيه‌نه مين جوره تهمت ياخيلير

بعضي‌ كس لرده‌كي وجدان و ديانت ائله‌ بو؟

ايكي مليون «خودي» اولموش نئچه مليون «نخودي»

او شعارلاردا گله‌ن «بيرليك» او «وحدت» ائله بو؟

«جيك» سنين، «بؤك»ده سنين، «آلچي» را، «توْوخان» داسنين

شريكيك «اوْنبايا» دا، رسمِ رفاقت ائله بو؟

ماهواره، ياساق، اينتر نئته فيلتر تاخيلير

ائشيديب- گؤرمك حرام اولدو، صراحت ائله بو؟

«دوشونوب، دينمه، دانيشما، گوزونو آغزيني يوم»

بئله بير عصرده، آزادليغا حؤرمت ائله بو؟(3)

معيشت ساتيراسي آرش‌آزاد ياراديجيليقيندا اساس محوري توتور. ائله بو سببه‌ گوره زحمت‌كش خالقين گئييم پالتاريندان توتموش چوره‌يه، خوره‌يه قدر هر شئيين عذاب- اذيّتيله تاپئلماسي‌كيمي مسئله‌لرده اونون شعرينه داخل اولوبدور.

معيشت ساتيراسي آذربايجان ادبياتيندا، او جمله‌دن محمدباقر خلخالي، لعلي حكيم، شكوهي، صراف و... كيمي شاعرلرين اثرلرينده عكسيني تاپيب، آنجاق بوگونكي شاعرلر يالقيزدان توتموش آرش‌آزاد و شهره‌كه قدر اوز زامانين اساس مسئله‌له‌ينه تانئييب و اونلاردا اولان چيركينليگي گولوش راوايتنان درمان ائله‌مگه چاليشيرلار آرش‌آزاد حافظ‌دن تضمين گوتوره‌ره‌ك جمعيت‌ده اولان عيبه‌جر وضعيتي بير ملمع شعرده لوحه‌يه چكير:

خرجيميز اولموش فراوان، الغياث

بورجوموز لاپ آشدي باشدان، الغياث

گورمه‌ديك بير جنس ارزان، الغياث

«درد ما را نيست درمان، الغياث

هجر ما را نيست پايان، الغياث»